6.2 Słownik i Kluczowe Pojęcia
|
Pojęcie |
Synonimy |
Definicja |
|
A |
||
|
Adaptacyjna platforma edukacyjna |
(ang. Adaptive learning platform) |
Platforma, która dostosowuje treści, tempo lub ścieżkę uczenia się do indywidualnego ucznia. |
|
Adaptacyjne oprogramowanie do ćwiczeń |
(ang. Adaptive practice software) |
Oprogramowanie do ćwiczeń, już stosowane w szkołach, które dostosowuje zadania do odpowiedzi ucznia. Chatboty oparte na generatywnej SI wykazały większe efekty w zakresie wiedzy i rozumienia. |
|
Administrator danych |
(ang. Controller, data controller) |
Zgodnie z RODO podmiot odpowiedzialny za przetwarzanie danych osobowych. W szkołach jest to zazwyczaj szkoła. |
|
AI Act |
Akt w sprawie sztucznej inteligencji, rozporządzenie (UE) 2024/1689 (ang. EU AI Act) |
Jednolity, oparty na ryzyku zbiór przepisów UE dotyczących SI. Klasyfikuje systemy SI według stwarzanego przez nie ryzyka – od praktyk zakazanych, przez zastosowania wysokiego ryzyka, po codzienne narzędzia nieobjęte szczególnymi przepisami – i ma zastosowanie do organizacji publicznych i prywatnych, w tym szkół. Obowiązuje od 1 sierpnia 2024 r., a jego przepisy wchodzą w życie stopniowo do 2027 r. |
|
AI Pioneers |
|
Ramy rozszerzające DigCompEdu o kompetencje nauczycieli specyficzne dla SI. |
|
Anonimizacja |
(ang. Anonymisation) |
Przekształcenie danych w taki sposób, aby nie można było zidentyfikować osoby, nawet na podstawie kontekstu. Usunięcie imion i nazwisk nie jest anonimizacją, zwłaszcza w przypadku wypracowań i dzienników uczenia się, których autora można rozpoznać po stylu. |
|
Asystent SI |
(ang. AI Assistant) |
Narzędzie SI, które wykonuje pracę w imieniu użytkownika. Może zmniejszyć różnice w efektach pracy między użytkownikami, ale nie różnice w ich umiejętnościach. |
|
Automatyczne ocenianie |
Automatyczne punktowanie (ang. Automated grading, automated scoring, automated assessment) |
Wykorzystywanie oprogramowania do punktowania lub oceniania prac. W egzaminie certyfikacyjnym dotyczy to pytań z odpowiedziami do wyboru. |
|
B |
||
|
Baza danych UE |
(ang. EU database) |
Unijny rejestr, w którym organy publiczne mogą być zobowiązane do rejestrowania wykorzystywanych przez siebie systemów SI wysokiego ryzyka (art. 49 AI Act). |
|
Bezpieczeństwo techniczne |
(ang. Technical safety) |
Niezawodność i odporność systemu SI, dzięki którym działa on zgodnie z przeznaczeniem i nie wyrządza szkód. |
|
Błąd automatyzacji |
Nadmierne zaufanie (ang. Automation Bias, over-trust) |
Akceptowanie sugestii maszyny bez samodzielnego jej sprawdzenia. |
|
C |
||
|
Certyfikat |
(ang. Certificate) |
Formalny dokument potwierdzający osiągnięcie kompetencji. |
|
Chatbot SI |
Chatbot (ang. AI Chatbot) |
Program prowadzący rozmowę w języku naturalnym, obecnie zwykle oparty na dużym modelu językowym. |
|
D |
||
|
Dane biometryczne |
(ang. Biometric data) |
Dane dotyczące cech fizycznych, takich jak twarz czy głos. Stanowią szczególną kategorię danych w rozumieniu RODO, a kilka zastosowań SI opartych na takich danych jest w szkołach zakazanych. |
|
Dane diagnostyczne |
Telemetria (ang. Diagnostic data) |
Dane techniczne gromadzone przez dostawcę na temat sposobu korzystania z jego usługi. Czas ich przechowywania jest kwestią ochrony danych. |
|
Dane osobowe |
(ang. Personal data) |
Wszelkie informacje o możliwej do zidentyfikowania osobie, np. imiona i nazwiska, szkolne adresy e-mail, prace uczniów, nagrania głosu, zdjęcia, oceny, dane o obecności i postępach w nauce. Dane pozostają osobowe, jeśli na podstawie kontekstu można kogoś zidentyfikować. |
|
Dane treningowe |
Materiał treningowy, przykłady treningowe (ang. Training data) |
Przykłady, na których uczy się system SI, np. miliony obrazów opisanych przez ludzi. Skrzywienia w tym materiale przenoszą się na wyniki systemu i nie znikają tylko dlatego, że modele stają się większe. |
|
Decyzja stwierdzająca odpowiedni stopień ochrony |
(ang. Adequacy decision) |
Decyzja UE stwierdzająca, że państwo spoza UE zapewnia odpowiedni poziom ochrony danych osobowych, dzięki czemu można tam przekazywać dane. |
|
Deepfake |
|
Wygenerowane lub zmanipulowane przez SI treści graficzne, dźwiękowe lub wideo, które sprawiają wrażenie autentycznych. Ich wykorzystanie na lekcji musi zostać ujawnione (art. 50 ust. 4 AI Act). |
|
Detektor SI |
(ang. AI Detector) |
Oprogramowanie twierdzące, że identyfikuje tekst napisany przez maszynę. To, co faktycznie mierzy, to przewidywalność. |
|
Deterministyczny |
(ang. Deterministic) |
Zawsze dający dokładnie ten sam wynik przy tych samych wartościach początkowych. |
|
DigCompEdu |
|
Europejskie ramy kompetencji cyfrowych nauczycieli. Zapewniają strukturę pedagogiczną (wymiar poziomy) ram DUAL.AI.TEACHer. |
|
Digital Hub |
Cyfrowe centrum |
Centralna platforma internetowa, która skupia zasoby, kursy i wymianę społecznościową projektu. |
|
Doskonalenie zawodowe |
CPD, doskonalenie zawodowe nauczycieli (ang. Continuing professional development, in-service training) |
Kształcenie zawodowe nauczycieli już pracujących w szkołach. Etap 6 mapy drogowej przekształca je w ustrukturyzowaną ofertę z mikropoświadczeniami, które można łączyć. |
|
Dostawca |
Dostawca SI (ang. Provider) |
Firma, która opracowuje i oferuje system SI. Zazwyczaj odpowiada za informowanie użytkowników, że wchodzą w interakcję z SI; gdy przetwarza dane na rzecz szkoły, działa jako podmiot przetwarzający w rozumieniu RODO. |
|
Dostrajanie |
Dostrajanie modelu, trening bezpieczeństwa (ang. Tuning) |
Korekty, które dostawca wprowadza po wstępnym treningu, aby sterować tym, co system pokazuje lub mówi, np. aby uczynić go bezpieczniejszym, bardziej sprawiedliwym lub bardziej różnorodnym. Dostrajanie jest niewidoczne w wynikach, może chybić i może się zmienić bez uprzedzenia. |
|
Duży model językowy (LLM) |
LLM (ang. Large Language Model) |
Model SI wytrenowany na dużych ilościach tekstu, który generuje prawdopodobne kontynuacje tekstu; podstawa chatbotów. Działa jak mechanizm przewidywania, a nie jak baza danych. |
|
Dyfuzja innowacji |
(ang. Diffusion of innovations) |
Teoria opisująca, jak rozprzestrzeniają się innowacje: są chętniej przyjmowane, gdy można je wypróbować (testowalność) i zobaczyć ich działanie (obserwowalność). |
|
Dyrektor szkoły |
Kadra kierownicza szkoły (ang. School Administrator, school leader, head teacher) |
Osoba odpowiedzialna za kierowanie szkołą, np. dyrektor lub wicedyrektor. Rozdział 5.3 zwraca się bezpośrednio do tych osób. |
|
Działanie oceniające |
(ang. Assessment Activity) |
Działanie służące do sprawdzenia, czy osiągnięto efekty uczenia się. |
|
E |
||
|
Edycja kursu |
(ang. Course Run) |
Konkretna realizacja kursu z zapisanymi uczestnikami i określonymi ramami czasowymi. |
|
Efekt nowości |
(ang. Novelty effect) |
Przejściowy pozytywny efekt wynikający wyłącznie z tego, że coś jest nowe. Może zawyżać wyniki badań krótkoterminowych. |
|
Efekt św. Mateusza |
(ang. Matthew effect) |
Najwięcej korzystają ci, którzy już mają przewagę: „każdemu, kto ma, będzie dodane”. |
|
Efekt uczenia się |
(ang. Learning Outcome) |
Mierzalne stwierdzenie opisujące, co uczący się powinien wiedzieć lub umieć. |
|
Efekt wzmocnienia |
Wzmacnianie a wyrównywanie (ang. Amplification effect) |
SI ma tendencję do pogłębiania istniejących różnic. Wyrównuje je tylko wtedy, gdy jednocześnie spełnione są trzy warunki: zapewniony dostęp, narzędzie zaprojektowane do uczenia się, a nie do udzielania odpowiedzi, oraz nauczyciel, który wspiera i ukierunkowuje jego wykorzystanie. |
|
Egzamin online |
(ang. Online Exam) |
Formalna, ustrukturyzowana ocena przeprowadzana online w ramach procesu ewaluacji. |
|
EntreComp |
|
Europejskie ramy kompetencji w zakresie przedsiębiorczości. Wniosły do ram DUAL.AI.TEACHer kreatywność i innowacyjność. |
|
ESCO |
|
Europejska klasyfikacja umiejętności, kompetencji, kwalifikacji i zawodów. Certyfikacja jest z nią zgodna. |
|
Etyka SI |
(ang. Ethics of AI) |
Zasady etyczne, regulacje, polityki instytucjonalne i praktyczne wytyczne dotyczące wykorzystania SI, które nauczyciele muszą rozumieć i stosować. Aspekt przekrojowy wymiaru pionowego. |
|
Europass |
|
Platforma UE, za pośrednictwem której można udostępniać cyfrowe certyfikaty, a instytucje trzecie mogą sprawdzać ich ważność. |
|
Europejska rama kwalifikacji |
ERK (ang. European Qualifications Framework, EQF) |
Unijna rama odniesienia, która umożliwia porównywanie kwalifikacji między krajami. Certyfikacja jest z nią zgodna. |
|
F |
||
|
Fałszywie pozytywny wynik |
(ang. False Positive) |
Poprawna, uczciwa praca błędnie oznaczona jako podejrzana. Błąd, który szkodzi uczniom. |
|
Filtr treści |
(ang. Content filter) |
Automatyczny mechanizm, który blokuje lub zmienia treści uznane przez dostawcę za nieodpowiednie. Jego kryteria często nie są ujawniane. |
|
G |
||
|
Generator obrazów z tekstu |
Generator obrazów (ang. Text-to-image generator) |
Generatywna SI tworząca obrazy na podstawie pisemnego promptu. To, co pokazuje, zależy od danych treningowych i od korekt wprowadzonych przez dostawcę. |
|
Generatywna SI |
GenAI (ang. Generative AI) |
SI, która na podstawie promptu tworzy nowe teksty, obrazy lub inne treści. |
|
Generowanie kodu |
(ang. Code generation) |
Zlecanie SI pisania kodu programu. Początkujący powinni tego unikać, ponieważ nie potrafią jeszcze ocenić, czy kod jest poprawny. |
|
Grywalizacja |
(ang. Gamification) |
Wykorzystywanie elementów gier na lekcjach. Wykorzystanie SI do grywalizacji przyniosło zysk zbyt mały, by uznać go za udowodniony. |
|
H |
||
|
Halucynacja |
(ang. Hallucination) |
Płynna, pewna siebie, fałszywa. Nie jest to usterka czekająca na poprawkę, lecz konsekwencja sposobu, w jaki systemy generują tekst. |
|
Hosting danych |
(ang. Data hosting) |
Miejsce przechowywania i przetwarzania danych, np. na serwerach europejskich lub poza UE. Dane przekazywane poza UE wymagają odpowiednich zabezpieczeń. |
|
I |
||
|
ICEP |
Institute of European Certification of Personnel |
Akredytowana jednostka certyfikująca (ISO 17024), która prowadzi platformę certyfikacyjną i egzamin oraz rejestry certyfikacji. |
|
Inteligentny system tutorski |
ITS (ang. Intelligent tutoring system) |
Sprawdzone oprogramowanie edukacyjne, które prowadzi uczniów za pomocą dopasowanych zadań i informacji zwrotnej. |
|
Interfejs czatu LLM |
Asystent czatu SI (ang. LLM chat interface) |
Okno czatu w przeglądarce, za pomocą którego użytkownicy pracują z dużym modelem językowym. |
|
Inżynieria promptów |
Promptowanie (ang. Prompt engineering, prompting) |
Pisanie skutecznych promptów jako umiejętność, której można się nauczyć, np. na potrzeby planowania lekcji, różnicowania i oceniania. |
|
Iteracyjne promptowanie |
Doskonalenie promptu (ang. Iterative prompting, prompt refinement) |
Ulepszanie wyniku SI w kilku rundach zamiast polegania na pojedynczym prompcie: określ cel, napisz prompt, oceń wynik, dopracuj i zweryfikuj. |
|
J |
||
|
Jednostka treści |
(ang. Content Unit) |
Najmniejszy element edukacyjny wielokrotnego użytku, wykorzystywany w scenariuszach lekcji i modułach. |
|
Jednostka uczenia się |
(ang. Learning Unit) |
Konkretne działanie edukacyjne wykonywane przez uczącego się w ramach modułu. |
|
K |
||
|
Kadra uniwersytecka |
(ang. University Faculty) |
Pracownicy uczelni zaangażowani w kształcenie nauczycieli, jedna z grup docelowych Playbooka. |
|
Kategoryzacja biometryczna |
(ang. Biometric categorisation) |
Wykorzystywanie danych biometrycznych do kategoryzowania osób w celu wnioskowania o cechach chronionych, takich jak rasa, poglądy polityczne, religia czy orientacja seksualna. Zakazana na mocy AI Act. |
|
Klasyfikacja obrazów |
Klasyfikator obrazów (ang. Image classification) |
Zadanie SI, w którym model po wytrenowaniu na przykładach przypisuje obrazy do kategorii (np. papier, plastik, inne), a następnie jest testowany na nowych obiektach. |
|
Kluczowa kompetencja |
(ang. Core competency) |
Jedna z 18 kompetencji ram DUAL.AI.TEACHer, z których każda leży na przecięciu obszaru pedagogicznego i aspektu SI. |
|
Kod kompetencji |
Kod celu uczenia się (ang. Competence code) |
Oznaczenie celu uczenia się, np. AF-TL-2b: aspekt SI (HM, EI, AF) – obszar pedagogiczny (PE, DR, TL, A, EL, FC) – poziom progresji (1–3) i cel (a–c). |
|
Kompetencja |
(ang. Competence, competency) |
To, co nauczyciel wie, potrafi zrobić i jest gotów zrobić, opisane w sposób umożliwiający nauczanie i sprawdzanie tego. |
|
Kompetencje nauczyciela w zakresie SI |
(ang. Teacher AI Competence) |
Wiedza, umiejętności i postawy nauczycieli potrzebne do nauczania z SI i o SI, uporządkowane w ramach DUAL.AI.TEACHer. |
|
Kompetencje w zakresie SI |
Umiejętność korzystania z SI (ang. AI literacy) |
Rozumienie pojęć związanych z SI, jej możliwości, ograniczeń oraz odpowiedzialnego wykorzystania. Zgodnie z art. 4 AI Act szkoły muszą wspierać rozwój tych kompetencji wśród pracowników korzystających z SI (obowiązek wiążący od 2 lutego 2025 r.); nie określono konkretnego poziomu, certyfikatu ani formy. Także nazwa Ścieżki certyfikacji B. |
|
Kryterium oceny |
(ang. Assessment Criterion) |
Reguła lub punkt odniesienia służący do sprawdzenia, czy osiągnięto dany efekt uczenia się. |
|
Kształcenie przygotowujące do zawodu nauczyciela |
ITE (ang. Initial teacher education, pre-service teacher education) |
Uniwersyteckie kształcenie przyszłych nauczycieli. |
|
Kurs |
(ang. Course) |
Uporządkowany zestaw modułów szkoleniowych, zaprojektowany tak, aby zapewnić kompletne doświadczenie edukacyjne. |
|
L |
||
|
Licencja |
(ang. Licence) |
|
|
Luka między wiedzą a działaniem |
(ang. Knowledge-Action Gap) |
Mierzalny dystans między wiedzą o SI a nauczaniem inaczej z tego powodu. |
|
M |
||
|
Mapa drogowa integracji |
(ang. Integration Roadmap) |
Krok po kroku droga, jaką przechodzi nauczyciel lub instytucja od pierwszego kontaktu z SI do ugruntowanej praktyki; w DUAL.AI.TEACHer obejmuje dziewięć etapów. |
|
Mechanizm przewidywania |
Wynik probabilistyczny (ang. Prediction engine) |
Modele językowe generują prawdopodobną kontynuację tekstu, zamiast wyszukiwać fakty w bazie danych. Wyjaśnia to, dlaczego halucynują i dlaczego podobne prompty mogą dawać różne odpowiedzi. |
|
Metaanaliza |
Przegląd (ang. Meta-analysis) |
Badanie, które łączy wyniki wielu odrębnych badań dotyczących tego samego pytania. |
|
Mikropoświadczenie |
(ang. Micro-credential) |
Mniejsza certyfikacja obejmująca jeden skoncentrowany zestaw kompetencji zamiast całej ścieżki; mikropoświadczenia można łączyć w większe kwalifikacje. |
|
Model nauczania |
(ang. Teaching Model) |
Podejście pedagogiczne określające, w jaki sposób zorganizowane jest nauczanie i uczenie się, w tym rolę SI. |
|
Model otwarty |
Otwarty model SI (ang. Open model) |
Model SI, którego komponenty są ogólnodostępne, w przeciwieństwie do zastrzeżonych modeli korporacyjnych. Zalecany jako element finansowanego ze środków publicznych, równego dostępu do SI. |
|
Model SI |
(ang. AI model) |
Wytrenowany rdzeń systemu SI, który generuje wyniki na podstawie danych wejściowych. |
|
Model zainstalowany lokalnie |
Model hostowany lokalnie (ang. Locally installed model) |
Model językowy działający na własnym urządzeniu lub serwerze szkoły. Stanowi alternatywę, gdy dostęp do internetu w szkole jest ograniczony. |
|
Moduł szkoleniowy |
(ang. Training Module) |
Ustrukturyzowana jednostka szkoleniowa, która rozwija kompetencje poprzez działania i materiały edukacyjne. |
|
Możliwość łączenia |
Łączenie mikropoświadczeń (ang. Stackability, stackable) |
Możliwość łączenia mikropoświadczeń w czasie, tak aby zaliczały się do większych kwalifikacji. |
|
Myślenie komputacyjne |
Myślenie algorytmiczne (ang. Computational thinking) |
Podchodzenie do problemów w taki sposób, aby rozwiązanie mógł wykonać komputer, np. dzielenie ich na kroki i rozpoznawanie wzorców. |
|
N |
||
|
Nadmierne poleganie na SI |
Nadmierne zaufanie (ang. Overreliance) |
Ufanie wynikom SI bardziej, niż na to zasługują, np. akceptowanie błędnych ocen lub informacji zwrotnej. Nauczyciele korzystający z SI wysokiego ryzyka muszą aktywnie na to uważać. |
|
Nadzór egzaminacyjny |
Proctoring, zdalny nadzór (ang. Proctoring, exam proctoring, remote proctoring) |
Nadzorowanie egzaminów za pomocą oprogramowania, np. przez kamerę internetową. SI wykrywająca niedozwolone zachowania podczas egzaminów jest uznawana za system wysokiego ryzyka; egzamin certyfikacyjny odbywa się ze zdalnym nadzorem. |
|
Nadzór ze strony człowieka |
(ang. Human oversight) |
Wymóg, aby system SI wysokiego ryzyka był nadzorowany przez kompetentne, przeszkolone i upoważnione osoby, które rozumieją jego ograniczenia i mogą zignorować lub zmienić jego wynik. Nadzór bez wiedzy eksperckiej nie jest nadzorem. |
|
Narzędzie SI |
(ang. AI Tool) |
Każda aplikacja wykorzystująca SI do wspierania wykonania zadania. |
|
Nastawienie skoncentrowane na człowieku |
(ang. Human-centred mindset) |
Wartości i postawy, których nauczyciele potrzebują w interakcjach człowiek–SI, aby priorytetowo traktować potrzeby, osąd i dobrostan ludzi. Aspekt przekrojowy wymiaru pionowego. |
|
Nauczanie o SI |
Uczenie się O SI (ang. Teaching about AI) |
Uczynienie samej SI tematem lekcji, tak aby uczniowie rozumieli, jak ona działa i gdzie zawodzi. |
|
Nauczanie z SI |
Uczenie się Z SI (ang. Teaching with AI) |
Wykorzystywanie SI jako narzędzia we własnej pracy dydaktycznej, od planowania po informację zwrotną. |
|
Nauczyciel |
(ang. Teacher) |
Osoba odpowiedzialna za projektowanie i prowadzenie działań związanych z nauczaniem i uczeniem się. |
|
Nauczyciel akademicki kształcący nauczycieli |
(ang. Teacher educator) |
Kadra akademicka prowadząca zajęcia w kształceniu przygotowującym do zawodu nauczyciela. Rozwijanie ich potencjału to etap 3 mapy drogowej. |
|
Nieukierunkowane pozyskiwanie wizerunków |
Scraping (ang. Untargeted scraping) |
Zautomatyzowane, masowe gromadzenie obrazów z internetu lub nagrań z monitoringu bez określonego celu ani konkretnej osoby. |
|
O |
||
|
Obowiązek przejrzystości |
Obowiązek oznaczania, obowiązek ujawniania (ang. Transparency obligation) |
Obowiązek wynikający z art. 50 AI Act, aby informować ludzi, że wchodzą w interakcję z SI, oraz ujawniać deepfake'i i teksty wygenerowane przez SI dotyczące spraw interesu publicznego. Treści, które zostały poddane weryfikacji przez człowieka i kontroli redakcyjnej, są z niego zwolnione, więc karta pracy sprawdzona przez nauczyciela nie wymaga oznaczenia. |
|
Obszar kompetencji |
(ang. Competence Domain, competence area) |
Grupa powiązanych kompetencji w ramach danych ram kompetencji. |
|
Ocena skutków dla praw podstawowych |
FRIA (ang. Fundamental rights impact assessment) |
Ocena, którą podmioty publiczne i organizacje świadczące usługi publiczne mogą być zobowiązane przeprowadzić przed wykorzystaniem SI wysokiego ryzyka (art. 27 AI Act). |
|
Ochrona danych |
(ang. Data protection) |
Prawna ochrona danych osobowych. Nośny fundament prawa dotyczącego SI, który obowiązywał od samego początku; w UE przede wszystkim RODO. |
|
Odciążenie poznawcze |
(ang. Cognitive Offloading) |
Przekazywanie pracy umysłowej czemuś poza własnym umysłem. Jest to przydatne, gdy wiedza jest już ugruntowana, a szkodliwe, gdy dopiero się kształtuje. |
|
Odznaka cyfrowa |
Otwarta odznaka cyfrowa (ang. Digital Badge) |
Cyfrowa, możliwa do udostępniania forma certyfikatu lub mikropoświadczenia. |
|
Operator |
|
Czasownik, wokół którego zbudowany jest cel uczenia się (np. rozpoznaje, wdraża, poddaje krytyce). Wskazuje, czego oczekuje się od nauczyciela na danym poziomie, i sprawia, że cel staje się obserwowalny. |
|
Organ nadzoru rynku |
(ang. Market surveillance authority) |
Krajowy organ egzekwujący przepisy AI Act. Każdy, w tym nauczyciele, uczniowie i rodzice, może złożyć do niego skargę (art. 85 AI Act). |
|
Otwarte zasoby edukacyjne (OZE) |
OER (ang. Open Educational Resource) |
Materiały do nauczania i uczenia się opublikowane na otwartej licencji, która pozwala na ich swobodne wykorzystywanie, adaptowanie i udostępnianie. |
|
P |
||
|
Personalizacja |
Personalizacja z wykorzystaniem SI (ang. Personalisation) |
Dostosowywanie zasobów, zadań lub wsparcia do indywidualnych uczniów za pomocą SI. Może wspierać włączanie, ale niesie też ryzyko nierówności, niewłaściwego wykorzystania danych i wykluczenia. |
|
Pisanie cyborgiczne |
(ang. Cyborg writing) |
Pisanie, w którym SI rozszerza myślenie piszącego, a nie je zastępuje, przy czym uczniowie zaznaczają, które fragmenty są ich własne. |
|
Platforma MOOC |
(ang. MOOC Platform) |
Platforma cyfrowa służąca do prowadzenia kursów, zarządzania uczestnikami i udostępniania treści edukacyjnych. |
|
Playbook |
|
Uporządkowany przewodnik, który przekłada kompetencje w zakresie SI na praktykę nauczania poprzez przykłady zastosowań, modele pedagogiczne i materiały szkoleniowe. |
|
Podmiot przetwarzający |
(ang. Processor, data processor) |
Zgodnie z RODO podmiot, który przetwarza dane osobowe w imieniu administratora i wyłącznie na jego polecenie, np. dostawca SI. |
|
Podmiot stosujący |
(ang. Deployer) |
Organizacja, która wprowadza system SI i sprawuje nad nim kontrolę, zwykle szkoła lub organ prowadzący. Nauczyciel korzystający z narzędzia zgodnie z poleceniami szkoły zazwyczaj nie jest odrębnym podmiotem stosującym. |
|
Podmiot trzeci |
Strona trzecia (ang. Third party) |
Firma, która nie jest ani szkołą, ani twórcą aplikacji – zazwyczaj firmy reklamowe lub analityczne, które otrzymują dane, gdy uczeń pracuje. |
|
Podstawy i zastosowania SI |
(ang. AI foundations and applications) |
Wiedza koncepcyjna i umiejętności przekrojowe pozwalające zrozumieć, jak działa SI, oraz wybierać, stosować i adaptować narzędzia SI. Aspekt treściowy (specyficzny) wymiaru pionowego. |
|
Pojedynczy prompt |
(ang. One-shot prompt, single prompt) |
Prompt wysłany jednorazowo, bez doprecyzowania ani kontynuacji. (W użyciu technicznym termin może oznaczać również prompt zawierający jeden rozwiązany przykład.) |
|
Poziom progresji |
Poziom (ang. Progression level) |
Jeden z trzech poziomów, na których opisana jest każda kluczowa kompetencja: Poziom 1 Świadomość Orientacyjna, Poziom 2 Refleksyjne Wdrażanie (podstawowy poziom docelowy dla nauczycieli) i Poziom 3 Transformacyjne Przywództwo. |
|
Prawo autorskie |
(ang. Copyright) |
Ochrona prawna utworów. W przypadku SI wygenerowane wyniki zazwyczaj nie są chronione prawem autorskim, ale wprowadzanie chronionych utworów do systemu SI nie jest objęte wyjątkiem dydaktycznym. |
|
Profilowanie |
(ang. Profiling) |
Zautomatyzowana ocena osób w celu analizy lub przewidywania ich cech bądź zachowań. Edukacyjny system SI, który profiluje osoby, jest zawsze uznawany za system wysokiego ryzyka. |
|
Prompt |
Polecenie |
Instrukcja, którą użytkownik przekazuje systemowi SI. Jej sformułowanie, kontekst i ograniczenia kształtują wynik. |
|
Prompt ustrukturyzowany |
(ang. Structured prompt) |
Prompt określający więcej niż sam temat, np. odbiorców, cel, kontekst, poziom językowy, ton, wiek uczniów, cel uczenia się, czas trwania i oczekiwany wynik. Daje większą kontrolę nad wynikiem, ale nie gwarantuje dobrego rezultatu. |
|
Przegląd kodu |
Przegląd kodu wspierany przez SI (ang. Code review, AI-assisted code review) |
Uczniowie najpierw piszą własny kod, a następnie proszą SI o propozycje ulepszeń, zamiast pozwalać jej napisać rozwiązanie. Propozycje te należy oceniać krytycznie. |
|
Przejrzystość algorytmiczna |
(ang. Algorithmic transparency) |
Stopień, w jakim można zrozumieć, w jaki sposób system SI dochodzi do swoich wyników i kto zdecydował o jego działaniu. |
|
Przepisywanie promptów |
(ang. Prompt rewriting) |
Dostawca automatycznie zmienia prompt użytkownika, zanim trafi on do modelu, np. aby dodać szczegóły lub różnorodność. Użytkownik nie widzi tej zmiany, więc to, co wpisał, nie jest tym, o co faktycznie poproszono maszynę. |
|
Przewidywalność |
(ang. Predictability) |
Stopień, w jakim sformułowania w tekście są oczekiwane. Detektory SI mierzą przewidywalność, a nie autorstwo maszyny, dlatego błędnie oznaczają teksty proste lub pisane w drugim języku. |
|
Przykład zastosowania |
(ang. Use Case) |
Konkretny scenariusz opisujący, jak SI jest wykorzystywana w praktyce nauczania. |
|
Przyswojenie informacji zwrotnej |
(ang. Feedback uptake, uptake) |
To, czy informacja zwrotna zostaje przeczytana, zrozumiana i wykorzystana – i to na tyle dobrze, by uczeń następnym razem poradził sobie bez pomocy. Wąskim gardłem jest przyswojenie, a nie jakość informacji zwrotnej. |
|
R |
||
|
Ramy europejskie |
(ang. European Framework) |
Ramy odniesienia zapewniające ujednolicone definicje kompetencji na poziomie europejskim. |
|
Ramy Kompetencji Pedagogicznych w Zakresie SI |
Ramy kompetencji DUAL.AI.TEACHer (ang. AI Pedagogical Competency Framework) |
Struktura porządkująca kompetencje nauczycielskie związane z SI według wymiarów i poziomów oraz łącząca je z rezultatami i ocenianiem, z uwzględnieniem aspektów pedagogicznych, etycznych i technicznych. |
|
Ramy kompetencji SI dla nauczycieli UNESCO |
(ang. UNESCO AI Competency Framework for Teachers) |
Ramy UNESCO (2024) określające zasady, wartości, wiedzę i umiejętności, których nauczyciele potrzebują, aby wykorzystywać SI w sposób etyczny, skuteczny i bezpieczny. Źródło wymiaru pionowego. |
|
Ramy pedagogiczne |
(ang. Pedagogical Framework) |
Uporządkowany zestaw zasad i podejść pedagogicznych, którymi kieruje się projektowanie nauczania i uczenia się. |
|
Randomizowane badanie kontrolowane |
RCT, badanie kontrolowane (ang. Randomised controlled trial) |
Badanie, w którym uczestnicy są losowo przydzielani do grup, dzięki czemu różnice w wynikach można przypisać interwencji. |
|
Rejestry zdarzeń |
Logi (ang. Logs) |
Zapisy automatycznie generowane przez system SI. Podmioty stosujące systemy wysokiego ryzyka muszą je przechowywać przez co najmniej sześć miesięcy, o ile rejestry te znajdują się pod ich kontrolą. |
|
RODO |
Ogólne rozporządzenie o ochronie danych, rozporządzenie (UE) 2016/679 (ang. GDPR) |
Unijne prawo o ochronie danych. Podczas gdy AI Act pyta, czy i jak system SI może być wykorzystywany, RODO pyta, czy określone dane konkretnej osoby mogą być przetwarzane w określony sposób. |
|
Rozliczalność |
Odpowiedzialność (ang. Accountability) |
Ponoszenie odpowiedzialności za decyzje dotyczące wykorzystania SI i ich konsekwencje. Odpowiedzialność pozostaje zawsze po stronie ludzi i instytucji, nigdy po stronie systemu. |
|
Rozpoznawanie emocji |
(ang. Emotion recognition) |
SI, która twierdzi, że na podstawie danych biometrycznych wnioskuje o uczuciach lub intencjach, np. wykrywanie uwagi, analiza nastroju lub ocena „zaangażowania” za pomocą kamery internetowej. Zakazane w szkołach od 2 lutego 2025 r., z wąskimi wyjątkami ze względów medycznych lub bezpieczeństwa. |
|
Rozpoznawanie mowy |
(ang. Speech recognition) |
Forma SI, w której program próbuje rozpoznać wypowiadane słowa lub liczby. Skuteczność zależy od mikrofonu, wyraźności wymowy i ciszy w pomieszczeniu. |
|
Rozpoznawanie twarzy |
(ang. Facial recognition) |
SI identyfikująca osoby po twarzy, np. do sprawdzania obecności lub nadzoru egzaminów. Tworzenie lub rozbudowywanie baz danych do rozpoznawania twarzy poprzez nieukierunkowane pozyskiwanie wizerunków (scraping) jest zakazane. |
|
S |
||
|
Scaffolding |
Rusztowanie dydaktyczne |
Ustrukturyzowane wsparcie nauczyciela, które pomaga uczniom korzystać z narzędzia lub wykonać zadanie, z którym nie poradziliby sobie jeszcze samodzielnie. |
|
Scenariusz lekcji |
(ang. Lesson Plan) |
Szczegółowy plan zajęć obejmujący cele, działania i integrację narzędzi SI. |
|
Schemat poznawczy |
(ang. Schema) |
Uporządkowana wiedza danej osoby. |
|
Serwer |
(ang. Server) |
Komputer, który przechowuje i przetwarza dane dla innych przez sieć. Lokalizacja serwerów narzędzia SI (np. w UE) wpływa na to, które przepisy o ochronie danych mają zastosowanie. |
|
SI |
Sztuczna inteligencja (ang. AI, Artificial Intelligence) |
Systemy komputerowe wykonujące zadania kojarzone z ludzkim myśleniem, takie jak rozpoznawanie wzorców, przetwarzanie języka czy generowanie treści, najczęściej dzięki uczeniu się na podstawie danych. |
|
Sprawczość ucznia |
(ang. Learner agency) |
Zdolność uczniów do samodzielnego podejmowania decyzji dotyczących własnego uczenia się, w tym korzystania z zasobów wygenerowanych przez SI. Nauczyciele powinni ją chronić w procesach wspieranych przez SI. |
|
Sprawiedliwość |
Niedyskryminacja (ang. Fairness) |
Zasada, zgodnie z którą SI i jej wykorzystanie nie mogą systematycznie stawiać ludzi w gorszej sytuacji, np. gdy detektory SI błędnie oznaczają teksty osób, dla których język nie jest ojczysty. |
|
Standardowe klauzule umowne |
SCC (ang. Standard contractual clauses) |
Zatwierdzone przez UE postanowienia umowne, które chronią dane osobowe przekazywane poza UE, gdy nie wydano decyzji stwierdzającej odpowiedni stopień ochrony. |
|
Stochastyczny |
Losowy (ang. Stochastic) |
Zależny od przypadku, przez co te same ustawienia mogą prowadzić do różnych wyników. |
|
Stronniczość |
(ang. Bias) |
Skrzywienia odziedziczone z materiału, na którym system się uczył, których nie da się wiarygodnie zredukować poprzez zwiększenie systemu. |
|
Suwerenność cyfrowa |
(ang. Digital sovereignty) |
Kontrola nad własnymi danymi, infrastrukturą i wyborami technologicznymi. Samodzielne zbudowanie platformy nie daje automatycznie większej kontroli, dlatego Playbook zaleca ostrożne posługiwanie się tym terminem. |
|
System SI wysokiego ryzyka |
SI wysokiego ryzyka (ang. High-risk AI system) |
System SI, który ze względu na swoje przeznaczenie podlega surowym obowiązkom. W edukacji: decydowanie o przyjęciu, ocenianie efektów uczenia się lub sterowanie procesem uczenia się, ocena dostępu do poszczególnych poziomów kształcenia oraz wykrywanie niedozwolonych zachowań podczas egzaminów; w odniesieniu do pracowników: rekrutacja, awans, przydzielanie zadań i ocena wyników pracy. Obowiązki mają zastosowanie od 2 grudnia 2027 r. |
|
Szczególne kategorie danych |
(ang. Special category data) |
Dane osobowe wymagające dodatkowej ochrony, takie jak dane o zdrowiu, niepełnosprawności, dane biometryczne lub dane ujawniające pochodzenie etniczne czy wyznanie (art. 9 RODO). Co do zasady niedopuszczalne do przetwarzania bez szczególnego wyjątku. |
|
Szkolne środowisko SI |
Sprawdzona platforma (ang. School AI environment, vetted platform) |
Udostępniana przez państwo, sprawdzona platforma SI dla szkół z wynegocjowanymi umowami, oferowana zamiast pozostawiania nauczycielom rejestrowania się w bezpłatnych narzędziach. |
|
Ś |
||
|
Ścieżka A, Ścieżka B |
(ang. Certification track, Track A, Track B) |
Jedna z dwóch uzupełniających się certyfikacji: Ścieżka A – Nauczanie wzbogacone o SI (WITH AI) oraz Ścieżka B – Kompetencje w zakresie SI (ABOUT AI). Nauczyciele mogą realizować jedną lub obie. |
|
Ścieżka certyfikacji |
(ang. Certification Pathway) |
Droga, poprzez którą kompetencje są walidowane i formalnie uznawane, tutaj jako podwójna ścieżka (Ścieżka A i Ścieżka B). |
|
T |
||
|
Trenowanie na danych użytkowników |
(ang. Training on user inputs) |
Sytuacja, w której dostawca wykorzystuje to, co użytkownicy wpisują lub przesyłają, do własnych celów, zwłaszcza do trenowania swoich modeli. Dane osobowe można wprowadzać tylko wtedy, gdy pisemna umowa to wyklucza. |
|
Tutor SI |
(ang. AI Tutor) |
System SI zaprojektowany do wyjaśniania treści i prowadzenia uczniów. Może wspierać przyswajanie wiedzy faktograficznej. |
|
Tutor sokratejski |
(ang. Socratic tutor) |
Chatbot poinstruowany, by zadawał pytania naprowadzające zamiast udzielać odpowiedzi. Jeśli jest skonfigurowany wyłącznie za pomocą promptu, w dłuższych rozmowach ma tendencję do powrotu do podawania odpowiedzi, dlatego niezawodne ograniczenia muszą być wbudowane w sam system. |
|
U |
||
|
Uczący się |
(ang. Learner) |
Osoba uczestnicząca w działaniach edukacyjnych w celu zdobycia wiedzy, umiejętności lub kompetencji. |
|
Uczenie maszynowe |
ML (ang. Machine learning) |
Podejście, w którym system SI uczy się wzorców na podstawie otrzymanych przykładów, zamiast postępować według ręcznie napisanych reguł. Jeśli przykłady są zbyt podobne, niekompletne lub źle dobrane, model daje nieoczekiwane wyniki. |
|
Umowa powierzenia przetwarzania danych |
(ang. Data processing agreement, DPA) |
Pisemna umowa między szkołą a dostawcą, określająca, w jaki sposób dostawca może przetwarzać dane osobowe (art. 28 RODO). Praktyczny test: czy wyklucza trenowanie modelu na wprowadzanych przez Ciebie danych? |
|
Uniwersalne projektowanie uczenia się |
UDL (ang. Universal Design for Learning) |
Ramy włączającego projektowania skoncentrowanego na uczniu. Wykorzystane do wzmocnienia wymiaru inkluzji w ramach kompetencji. |
|
Utrata kwalifikacji |
(ang. Deskilling) |
Powolna erozja wiedzy eksperckiej zawodowej, gdy narzędzie przejmuje pracę, dzięki której ta wiedza ekspercka jest podtrzymywana. |
|
V |
||
|
Vibe coding |
|
Tworzenie lub rozbudowywanie oprogramowania poprzez opisanie w języku naturalnym, co ma ono robić, i zlecenie SI napisania kodu. W Playbooku uczniowie rozbudowują istniejącą symulację za pomocą promptów, zamiast programować od zera. |
|
W |
||
|
Wiedza faktograficzna |
(ang. Factual knowledge) |
Wiedza o faktach i pojęciach. Tutorzy SI mogą wspierać jej przyswajanie. |
|
Wycofanie artykułu |
Retrakcja (ang. Retraction) |
Oficjalne wycofanie opublikowanego artykułu przez czasopismo. Artykuł pozostaje widoczny z oznaczeniem „RETRACTED”, aby każdy, kto go cytował, mógł to rozpoznać. |
|
Wyjaśnialność |
Wyjaśnienie SI (ang. Explainability) |
Pokazywanie przez system SI, w jaki sposób doszedł do swojego wyniku. Wyjaśnienia nie zapobiegają niezawodnie nadmiernemu zaufaniu; wyjaśnienia zbyt techniczne lub zbyt uproszczone mogą wręcz zwiększać nieuzasadnione zaufanie. |
|
Wyjątek dydaktyczny |
(ang. Teaching exception) |
Wyjątek w prawie autorskim, który pozwala nauczycielom kopiować ograniczoną część utworu na potrzeby swojej klasy. Nie obejmuje wprowadzania chronionych utworów do systemu SI, a materiały przeznaczone do nauczania w szkole, przede wszystkim podręczniki, są z niego wyłączone. |
|
Wymiar |
(ang. Dimension) |
Jeden z szerokich obszarów, na które podzielone są ramy kompetencji, z których każdy grupuje kompetencje należące do siebie w praktyce. |
|
Wymiar etyczny |
(ang. Ethical Dimension) |
Wymiar dotyczący kwestii etycznych związanych z wykorzystaniem SI w nauczaniu i uczeniu się. |
|
Wymiar inkluzji |
(ang. Inclusion Dimension) |
Wymiar koncentrujący się na dostępności, równości i włączaniu w nauczaniu i uczeniu się wspieranym przez SI. |
|
Wymiar pionowy |
Wymiar SI (ang. Vertical dimension) |
Trzy aspekty SI w ramach DUAL.AI.TEACHer, zaczerpnięte z ram UNESCO: nastawienie skoncentrowane na człowieku, etyka SI oraz podstawy i zastosowania SI. |
|
Wymiar poziomy |
Wymiar pedagogiczny (ang. Horizontal dimension) |
Sześć obszarów praktyki nauczycielskiej w ramach DUAL.AI.TEACHer, zaczerpniętych z DigCompEdu: zaangażowanie zawodowe, zasoby cyfrowe, nauczanie i uczenie się, ocenianie, wzmacnianie uczniów oraz wspieranie kompetencji cyfrowych (SI) uczniów. |
|
Wytyczne polityki edukacyjnej |
(ang. Policy Guideline) |
Dokument na poziomie polityki, który stanowi podstawę rozwoju kompetencji i praktyk nauczania. |
|
Z |
||
|
Zabezpieczenia |
(ang. Guardrails) |
Ograniczenia wbudowane w system, aby wspierał myślenie, zamiast je zastępować. |
|
Zakazane praktyki w zakresie SI |
(ang. Prohibited AI practices, banned AI practices) |
Osiem zastosowań SI całkowicie zakazanych przez AI Act (art. 5) od 2 lutego 2025 r. Cztery z nich dotyczą szkół: rozpoznawanie emocji, wykorzystywanie słabości, nieukierunkowane bazy danych do rozpoznawania twarzy oraz kategoryzacja biometryczna. |
|
Zamówienia |
Decyzja o zakupie (ang. Procurement) |
Proces, w ramach którego szkoła lub organ prowadzący wybiera i kupuje narzędzia SI. To na tym etapie zapewnia się niezawodne ograniczenia i umowne zabezpieczenia, dlatego odpowiedzialność spoczywa na zamawiającym, a nie na pojedynczym nauczycielu. |
|
Zautomatyzowane podejmowanie decyzji |
(ang. Automated decision-making) |
Decyzja oparta wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, która w istotny sposób wpływa na osobę. Ocena szkolna jest taką decyzją; formalne zatwierdzenie propozycji SI nie jest uznawane za decyzję człowieka. |
|
Zgodność SI z przepisami |
Zgodne z przepisami wykorzystanie SI (ang. AI Compliance) |
Wykorzystywanie SI zgodnie z przepisami o ochronie danych, aktem w sprawie sztucznej inteligencji (AI Act), prawem autorskim i przepisami egzaminacyjnymi. Zgodność z przepisami umożliwia korzystanie z SI, a nie je utrudnia. |
|
Zmyślony cytat |
Wymyślone źródło (ang. Fabricated citation) |
Odwołanie wygenerowane przez SI do źródła, które nie istnieje. Wykrywanie takich źródeł to kluczowa umiejętność weryfikacji i jeden z typowych sygnałów nieujawnionego korzystania z SI. |
|
Zrewidowana taksonomia Blooma |
(ang. Revised Bloom's taxonomy) |
Model, w którym procesy poznawcze rozwijają się od zapamiętywania i rozumienia, poprzez stosowanie i analizowanie, aż po ocenianie i tworzenie (Anderson & Krathwohl, 2001). Podstawa poziomów progresji. |
|
Zrównoważona SI |
(ang. Sustainable AI) |
Rozwijanie i wykorzystywanie SI w sposób uwzględniający jej długofalowe skutki środowiskowe, społeczne i ekonomiczne. |
No comments to display
No comments to display