6.2 Glosario e termos clave Termo Sinónimos Definición A Actividade de avaliación ing. Assessment Activity Actividade empregada para avaliar se se acadaron os resultados de aprendizaxe. Acumulabilidade Acumulable; ing. Stackability Posibilidade de combinar microcredenciais ao longo do tempo para que computen para cualificacións máis amplas. Adestramento cos datos introducidos polos usuarios ing. Training on user inputs Cando un provedor usa o que os usuarios escriben ou soben para os seus propios fins, especialmente para adestrar os seus modelos. Só se poden introducir datos persoais se un acordo escrito o exclúe. AI Pioneers   Marco que amplía DigCompEdu con competencias específicas en IA para o persoal docente. Alfabetización en IA ing. AI literacy Comprensión dos conceptos, das oportunidades e das limitacións da IA e do seu uso responsable. Segundo o art. 4 do Regulamento de IA, os centros deben apoiar o seu desenvolvemento entre o persoal que usa IA (obrigatorio desde o 2 de febreiro de 2025); non se prescribe ningún nivel, certificado nin formato concreto. Tamén é o nome da vía de certificación B. Aloxamento de datos ing. Data hosting Lugar onde se almacenan e tratan os datos, p. ex. en servidores europeos ou fóra da UE. Os datos que saen da UE necesitan unha garantía. Alucinación ing. Hallucination Fluída, segura de si, falsa. Non é un defecto á espera dun parche, senón unha consecuencia de como xeran o texto estes sistemas. Andamiaxe ing. Scaffolding Guía estruturada do docente que axuda o alumnado a usar unha ferramenta ou a realizar unha tarefa que aínda non podería facer só. Anonimización ing. Anonymisation Modificar os datos de xeito que unha persoa xa non poida ser identificada, nin sequera polo contexto. Borrar os nomes non é anonimizar, especialmente no caso de redaccións e diarios de aprendizaxe que identifican o seu autor polo estilo. Aprendiz ing. Learner Persoa que participa en actividades de aprendizaxe para adquirir coñecementos, destrezas ou competencias. Aprendizaxe automática ing. Machine learning (ML) Enfoque no que un sistema de IA aprende patróns a partir dos exemplos que recibe en lugar de seguir regras escritas a man. Se os exemplos son demasiado parecidos, incompletos ou están mal escollidos, o modelo produce resultados inesperados. Aproveitamento da retroalimentación ing. Feedback uptake, uptake Se a retroalimentación se le, se entende, se pon en práctica e se comprende ben dabondo como para que o aprendiz o faga ben sen axuda a próxima vez. O factor limitante é o aproveitamento, non a calidade. Asistente de IA ing. AI Assistant Ferramenta de IA que realiza traballo en nome de quen a usa. Pode reducir a diferenza de resultados entre usuarios, pero non a diferenza de capacidade. Autoridade de vixilancia do mercado ing. Market surveillance authority Autoridade nacional que fai cumprir o Regulamento de IA. Calquera persoa, incluídos docentes, alumnado e familias, pode presentar unha reclamación ante ela (art. 85 do Regulamento de IA). Avaliación de impacto sobre os dereitos fundamentais ing. Fundamental rights impact assessment (FRIA) Avaliación que os organismos públicos e as organizacións que prestan servizos públicos poden ter que realizar antes de usar IA de alto risco (art. 27 do Regulamento de IA). Axencia do alumnado Capacidade de acción do alumnado; ing. Learner agency Capacidade do alumnado para tomar as súas propias decisións sobre a súa aprendizaxe, tamén sobre o uso de recursos xerados por IA. Os docentes deberían preservala nos procesos apoiados pola IA. Axuste Axuste do modelo, adestramento de seguridade; ing. Tuning Axustes que un provedor realiza despois do adestramento inicial para orientar o que mostra ou di un sistema, por exemplo para facelo máis seguro, máis xusto ou máis diverso. O axuste é invisible no resultado, pode fallar e pode cambiar sen aviso. B Barreiras de protección ing. Guardrails Límites incorporados nun sistema para que apoie o pensamento en lugar de substituílo. Base de datos da UE ing. EU database Rexistro da UE no que as autoridades públicas poden ter que inscribir os sistemas de IA de alto risco que empregan (art. 49 do Regulamento de IA). C Caso de uso ing. Use Case Escenario concreto que describe como se aplica a IA na práctica docente. Categorías especiais de datos ing. Special category data Datos persoais que necesitan unha protección adicional, como os relativos á saúde ou á discapacidade, os datos biométricos ou os que revelan a orixe étnica ou a relixión (art. 9 do RXPD). En principio están vetados salvo que se aplique unha excepción específica. Categorización biométrica ing. Biometric categorisation Uso de datos biométricos para clasificar persoas co fin de inferir trazos protexidos como a raza, as opinións políticas, a relixión ou a orientación sexual. Prohibida polo Regulamento de IA. Certificado ing. Certificate Documento formal que recoñece a adquisición de competencias. Chatbot de IA Chatbot; ing. AI Chatbot Programa que conversa en linguaxe natural, hoxe normalmente baseado nun gran modelo de linguaxe. Cita inventada Fonte inventada; ing. Fabricated citation Referencia xerada pola IA a unha fonte que non existe. Detectar este tipo de fontes é unha destreza de verificación fundamental e un dos indicios típicos dun uso non declarado da IA. Clasificación de imaxes Clasificador de imaxes; ing. Image classification Tarefa de IA na que un modelo, despois de ser adestrado con exemplos, clasifica imaxes en categorías (p. ex. papel, plástico, outros) e a continuación se proba con obxectos novos. Cláusulas contractuais tipo ing. Standard contractual clauses (SCCs) Cláusulas contractuais aprobadas pola UE que protexen os datos persoais transferidos fóra da UE cando non existe unha decisión de adecuación. Código de competencia Código do obxectivo de aprendizaxe; ing. Competence code Etiqueta dun obxectivo de aprendizaxe, p. ex. AF-TL-2b: aspecto da IA (HM, EI, AF) – área pedagóxica (PE, DR, TL, A, EL, FC) – nivel de progresión (1–3) e obxectivo (a–c). Competencia ing. Competence, Competency O que un docente sabe, sabe facer e está disposto a facer, descrito de xeito que se poida ensinar e comprobar. Competencia clave ing. Core competency Cada unha das 18 competencias do marco DUAL.AI.TEACHer, situada cada unha na intersección dunha área pedagóxica e un aspecto da IA. Competencia docente en IA ing. Teacher AI Competence Coñecementos, destrezas e actitudes dos docentes para ensinar con IA e sobre a IA, tal como se estruturan no marco DUAL.AI.TEACHer. Coñecemento factual ing. Factual knowledge Coñecemento de feitos e conceptos. Os titores de IA poden apoiar a súa adquisición. Contorno escolar de IA Plataforma verificada; ing. School AI environment Plataforma de IA para centros educativos, proporcionada e verificada pola administración e con contratos negociados, que se ofrece en lugar de deixar que os docentes se rexistren en ferramentas gratuítas. Contratación Decisión de compra; ing. Procurement Proceso polo cal un centro ou unha administración selecciona e adquire ferramentas de IA. É aquí onde se aseguran límites fiables e garantías contractuais, e por iso a responsabilidade recae na contratación e non en cada docente. Contrato de encargo do tratamento ing. Data processing agreement (DPA) Contrato escrito entre o centro e o provedor que establece como pode tratar o provedor os datos persoais (art. 28 do RXPD). A proba práctica: exclúe o adestramento cos datos que vostede introduce? Criterio de avaliación ing. Assessment Criterion Regra ou referencia empregada para avaliar se se acadou un resultado de aprendizaxe. Cualificación automatizada Puntuación automatizada, avaliación automatizada; ing. Automated grading Uso de software para puntuar ou cualificar traballos. No exame de certificación aplícase ás preguntas de resposta pechada. Cumprimento normativo en IA Uso conforme da IA; ing. AI Compliance Usar a IA de acordo coa normativa de protección de datos, o Regulamento de IA, os dereitos de autor e a normativa de exames. O cumprimento normativo facilita o uso en lugar de obstaculizalo. Curso ing. Course Conxunto estruturado de módulos formativos deseñado para ofrecer unha experiencia de aprendizaxe completa. D Datos biométricos ing. Biometric data Datos procedentes de características físicas como o rostro ou a voz. Son unha categoría especial de datos segundo o RXPD, e varios usos da IA baseados neles están prohibidos nos centros educativos. Datos de adestramento Material de adestramento, exemplos de adestramento; ing. Training data Exemplos cos que aprende un sistema de IA, como millóns de imaxes etiquetadas por persoas. As desviacións deste material trasládanse aos resultados do sistema e non desaparecen simplemente porque os modelos sexan máis grandes. Datos de diagnóstico Telemetría; ing. Diagnostic data Datos técnicos que un provedor recolle sobre o uso do seu servizo. O tempo durante o que se conservan é unha cuestión de protección de datos. Datos persoais ing. Personal data Calquera información sobre unha persoa identificable, p. ex. nomes, enderezos de correo electrónico do centro, traballos do alumnado, gravacións de voz, fotos, cualificacións, asistencia e datos de progreso na aprendizaxe. Os datos seguen sendo persoais se alguén pode ser identificado polo contexto. Decisión de adecuación ing. Adequacy decision Decisión da UE pola que se considera que un país de fóra da UE protexe adecuadamente os datos persoais, de modo que se poden transferir datos a ese país. Decisións automatizadas ing. Automated decision-making Decisión baseada unicamente nun tratamento automatizado que afecta significativamente a unha persoa. Unha cualificación é unha decisión deste tipo; dar por boa formalmente a suxestión dunha IA non conta como decisión humana. Dependencia excesiva Exceso de confianza; ing. Overreliance Confiar nos resultados da IA máis do que merecen, por exemplo aceptando cualificacións ou retroalimentación erróneas. Os docentes que usan IA de alto risco deben estar activamente atentos a isto. Dereitos de autor ing. Copyright Protección legal das obras. Coa IA, o que se xera adoita estar libre de dereitos de autor, pero subir obras protexidas a un sistema de IA non está cuberto pola excepción docente. Descarga cognitiva ing. Cognitive Offloading Delegar traballo mental en algo externo á propia cabeza. É útil cando o coñecemento xa está consolidado e prexudicial cando aínda se está a formar. Descualificación ing. Deskilling Erosión lenta da competencia profesional cando unha ferramenta absorbe o traballo mediante o cal se mantén esa competencia. Deseño Universal para a Aprendizaxe DUA; ing. Universal Design for Learning (UDL) Marco para un deseño inclusivo e centrado no alumnado. Utilízase para reforzar a dimensión inclusiva do marco. Detector de IA ing. AI Detector Software que afirma identificar textos escritos por unha máquina. O que mide realmente é a predicibilidade. Determinista ing. Deterministic Que sempre produce exactamente o mesmo resultado a partir dos mesmos valores iniciais. Difusión de innovacións ing. Diffusion of innovations Teoría sobre como se difunden as innovacións: adóptanse con máis facilidade cando se poden probar (experimentabilidade) e se pode ver que funcionan (observabilidade). DigCompEdu   Marco europeo para a competencia dixital dos educadores. Achega a estrutura pedagóxica (dimensión horizontal) do marco DUAL.AI.TEACHer. Dimensión ing. Dimension Cada unha das grandes áreas nas que se divide o marco; cada unha agrupa competencias que van xuntas na práctica. Dimensión de inclusión ing. Inclusion Dimension Dimensión centrada na accesibilidade, a equidade e a inclusión no ensino e a aprendizaxe apoiados pola IA. Dimensión ética ing. Ethical Dimension Dimensión que aborda as consideracións éticas relacionadas co uso da IA no ensino e a aprendizaxe. Dimensión horizontal Dimensión pedagóxica; ing. Horizontal dimension As seis áreas da práctica docente no marco DUAL.AI.TEACHer, tomadas de DigCompEdu: Compromiso profesional, Recursos dixitais, Ensino e aprendizaxe, Avaliación, Empoderamento do alumnado e Fomento da competencia dixital (en IA) do alumnado. Dimensión vertical Dimensión da IA; ing. Vertical dimension Os tres aspectos da IA no marco DUAL.AI.TEACHer, tomados do marco da UNESCO: mentalidade centrada no ser humano, ética da IA, e fundamentos e aplicacións da IA. Dirección do centro Equipo directivo, director do centro; ing. School Administrator Persoa responsable de dirixir un centro educativo, como o director ou o vicedirector. O capítulo 5.3 diríxese directamente a ela. Directriz de política educativa ing. Policy Guideline Documento de nivel político que orienta o desenvolvemento de competencias e prácticas docentes. Docente ing. Teacher Persoa responsable de deseñar e levar a cabo actividades de ensino e aprendizaxe. Dominio competencial Área competencial; ing. Competence Domain Grupo de competencias relacionadas dentro dun marco. E Edición do curso ing. Course Run Impartición concreta dun curso, con participantes matriculados e un período definido. Efecto amplificador Amplificación fronte a igualación; ing. Amplification effect A IA tende a ampliar as diferenzas existentes. Só iguala cando se dan tres condicións á vez: acceso garantido, unha ferramenta deseñada para aprender e non para dar respostas, e un docente que acompañe o seu uso con andamiaxe. Efecto Mateo ing. Matthew effect Quen xa ten vantaxes é quen máis se beneficia: «a quen ten, daráselle máis». Efecto novidade ing. Novelty effect Efecto positivo temporal que se produce simplemente porque algo é novo. Pode inflar os resultados dos estudos de curta duración. Elaboración de perfís ing. Profiling Avaliación automatizada de persoas para analizar ou predicir as súas características ou o seu comportamento. Un sistema de IA educativo que elabora perfís de persoas considérase sempre de alto risco. Encargado do tratamento ing. Processor, data processor Segundo o RXPD, entidade que trata datos persoais por conta do responsable do tratamento e estritamente seguindo as súas instrucións, por exemplo un provedor de IA. Ensaio controlado aleatorizado Ensaio controlado; ing. Randomised controlled trial (RCT) Estudo no que os participantes se asignan aleatoriamente a grupos, de modo que as diferenzas nos resultados se poden atribuír á intervención. Ensinar con IA Aprender CON IA; ing. Teaching with AI Usar a IA como ferramenta para o propio traballo docente, desde a planificación ata a retroalimentación. Ensinar sobre a IA Aprender SOBRE A IA; ing. Teaching about AI Facer da propia IA o obxecto da clase, para que o alumnado comprenda como funciona e onde falla. EntreComp   Marco europeo da competencia emprendedora. Achegou a creatividade e a innovación ao marco. Enxeñaría de prompts ing. Prompt engineering, prompting Redacción de prompts eficaces como destreza que se pode ensinar, por exemplo para planificar clases, diferenciar e cualificar. Equidade Non discriminación; ing. Fairness Principio segundo o cal a IA e o seu uso non deben prexudicar sistematicamente a ningunha persoa, p. ex. cando os detectores de IA sinalan erroneamente textos de persoas que non escriben na súa lingua materna. ESCO   Clasificación europea de capacidades, competencias, cualificacións e ocupacións. A certificación está aliñada con ela. Escritura cíborg ing. Cyborg writing Escritura na que a IA amplía o pensamento de quen escribe en lugar de substituílo, e na que o alumnado sinala que partes son propias. Esquema ing. Schema Coñecemento organizado dunha persoa. Estocástico Aleatorio; ing. Stochastic Suxeito ao azar, de modo que a mesma configuración pode levar a resultados diferentes. Ética da IA ing. Ethics of AI Principios éticos, normativa, políticas institucionais e directrices prácticas que rexen o uso da IA e que os docentes deben comprender e aplicar. Aspecto transversal da dimensión vertical. Europass   Plataforma da UE a través da cal se poden compartir certificados dixitais e na que outras institucións poden comprobar a súa validez. Exame en liña ing. Online Exam Avaliación formal e estruturada realizada en liña como parte do proceso de avaliación. Excepción docente ing. Teaching exception Excepción dos dereitos de autor que permite aos docentes copiar unha parte limitada dunha obra para a súa clase. Non abrangue subir obras protexidas a un sistema de IA, e exclúense os materiais destinados ao ensino escolar, principalmente os libros de texto. Explicabilidade Explicación da IA; ing. Explainability Capacidade dun sistema de IA para mostrar como chegou ao seu resultado. As explicacións non impiden de forma fiable o exceso de confianza; as explicacións demasiado técnicas ou demasiado simplificadas poden mesmo aumentar unha confianza inxustificada. Extracción non selectiva Scraping; ing. Untargeted scraping Recompilación automatizada e masiva de imaxes de internet ou de gravacións de cámaras de videovixilancia sen un fin nin unha persoa concretos. F Falso positivo ing. False Positive Un traballo correcto e honesto sinalado por erro. O erro que prexudica o alumnado. Fenda entre coñecemento e acción ing. Knowledge-Action Gap Distancia, medida empiricamente, entre saber sobre a IA e ensinar de forma diferente grazas a ese saber. Ferramenta de IA ing. AI Tool Calquera aplicación que use IA para apoiar unha tarefa. Filtro de contidos ing. Content filter Mecanismo automático que bloquea ou altera os contidos que un provedor considera inadecuados. Os seus criterios a miúdo non se fan públicos. Folla de ruta de integración ing. Integration Roadmap Percorrido paso a paso que segue un docente ou unha institución desde o primeiro contacto coa IA ata unha práctica consolidada; en DUAL.AI.TEACHer, nove etapas. Formación inicial do profesorado Formación inicial docente; ing. Initial teacher education (ITE), pre-service teacher education Formación universitaria do futuro profesorado. Formación permanente do profesorado Formación do profesorado en exercicio; ing. Continuing professional development (CPD) Aprendizaxe profesional para docentes que xa traballan nos centros educativos. A etapa 6 da folla de ruta convértea nunha oferta estruturada con microcredenciais acumulables. Formador de docentes ing. Teacher educator Persoal académico que imparte docencia na formación inicial do profesorado. Reforzar as súas capacidades é a etapa 3 da folla de ruta. Fundamentos e aplicacións da IA ing. AI foundations and applications Coñecementos conceptuais e destrezas transferibles para comprender como funciona a IA e para seleccionar, aplicar e adaptar ferramentas de IA. Aspecto específico de contido da dimensión vertical. G Gamificación ing. Gamification Uso de elementos de xogo nas clases. O uso da IA para a gamificación produciu unha mellora demasiado pequena para considerala demostrada. Gran modelo de linguaxe (LLM) LLM; ing. Large Language Model Modelo de IA adestrado con grandes cantidades de texto que xera continuacións verosímiles dun texto; a base dos chatbots. Funciona como un motor de predición, non como unha base de datos. H Hub dixital ing. Digital Hub Plataforma central en liña que reúne os recursos, os cursos e o intercambio comunitario dun proxecto. I IA Intelixencia artificial; ing. AI, Artificial Intelligence Sistemas informáticos que realizan tarefas asociadas ao pensamento humano, como recoñecer patróns, procesar a linguaxe ou xerar contidos, na maioría dos casos aprendendo a partir de datos. IA sustentable ing. Sustainable AI Desenvolver e usar a IA tendo en conta os seus efectos ambientais, sociais e económicos a longo prazo. IA xenerativa ing. Generative AI, GenAI IA que crea novos textos, imaxes ou outros contidos a partir dun prompt. ICEP Institute of European Certification of Personnel Organismo de certificación acreditado (ISO 17024) que xestiona a plataforma e o exame de certificación e custodia os rexistros de certificación. Insignia dixital Insignia dixital aberta; ing. Digital Badge Forma dixital e compartible dun certificado ou dunha microcredencial. Interface de chat dun LLM Asistente de chat de IA; ing. LLM chat interface Xanela de chat no navegador a través da cal os usuarios traballan cun gran modelo de linguaxe. Itinerario de certificación ing. Certification Pathway Vía pola que se validan e recoñecen formalmente as competencias, aquí como itinerario dual (vía A e vía B). L Licenza ing. Licence   M Marco de competencias en IA para docentes da UNESCO ing. UNESCO AI Competency Framework for Teachers Marco da UNESCO (2024) que define os principios, valores, coñecementos e destrezas que os docentes necesitan para usar a IA de forma ética, eficaz e segura. Orixe da dimensión vertical. Marco de competencias pedagóxicas en IA Marco de competencias DUAL.AI.TEACHer; ing. AI Pedagogical Competency Framework Estrutura que ordena as competencias docentes relacionadas coa IA en dimensións e niveis e as vincula con resultados e avaliacións, aliñando aspectos pedagóxicos, éticos e técnicos. Marco europeo ing. European Framework Marco de referencia que ofrece definicións de competencias normalizadas a nivel europeo. Marco Europeo de Cualificacións EQF; ing. European Qualifications Framework Marco de referencia da UE que fai comparables as cualificacións entre países. A certificación está aliñada con el. Marco pedagóxico ing. Pedagogical Framework Conxunto estruturado de principios e enfoques pedagóxicos que orientan o deseño do ensino e a aprendizaxe. Mentalidade centrada no ser humano ing. Human-centred mindset Valores e actitudes que os docentes necesitan na interacción entre persoas e IA para dar prioridade ás necesidades, ao criterio e ao benestar das persoas. Aspecto transversal da dimensión vertical. Metaanálise Revisión; ing. Meta-analysis Estudo que combina os resultados de moitos estudos independentes sobre a mesma pregunta. Microcredencial ing. Micro-credential Certificación máis pequena que abrangue un conxunto delimitado de competencias en lugar dun itinerario completo; pódese acumular para obter cualificacións máis amplas. Modelo aberto Modelo de IA aberto; ing. Open model Modelo de IA cuxos compoñentes están dispoñibles de forma aberta, a diferenza dos modelos propietarios das empresas. Recoméndase como parte dun acceso á IA equitativo e financiado con fondos públicos. Modelo de ensino ing. Teaching Model Enfoque pedagóxico que define como se estruturan o ensino e a aprendizaxe, incluído o papel da IA. Modelo de IA ing. AI model Núcleo adestrado dun sistema de IA que xera resultados a partir de entradas. Modelo instalado localmente Modelo aloxado localmente; ing. Locally installed model Modelo de linguaxe que se executa nun dispositivo ou servidor propio do centro. É unha alternativa cando o acceso a internet no centro está restrinxido. Módulo formativo ing. Training Module Unidade formativa estruturada que desenvolve competencias mediante actividades e materiais de aprendizaxe. Motor de predición Resultados probabilísticos; ing. Prediction engine Os modelos de linguaxe xeran unha continuación verosímil dun texto en lugar de buscar feitos nunha base de datos. Isto explica por que alucinan e por que prompts semellantes poden producir respostas diferentes. N Nesgo ing. Bias Desviacións herdadas do material co que aprendeu un sistema, que non se reducen de forma fiable facendo o sistema máis grande. Nesgo de automatización Exceso de confianza; ing. Automation Bias Aceptar a suxestión dunha máquina sen comprobala de forma independente. Nivel de progresión Nivel; ing. Progression level Cada un dos tres niveis nos que se describe cada competencia clave: nivel 1 Coñecemento orientativo, nivel 2 Implementación reflexiva (o obxectivo principal para os docentes) e nivel 3 Liderado transformador. O Obriga de transparencia Obriga de etiquetaxe, deber de divulgación; ing. Transparency obligation Deber, segundo o art. 50 do Regulamento de IA, de informar as persoas cando interactúan cunha IA e de indicar as ultrafalsificacións e os textos xerados por IA sobre asuntos de interese público. Os contidos sometidos a revisión humana e a control editorial están exentos, polo que unha ficha revisada polo docente non necesita etiqueta. Operador ing. Operator Verbo en torno ao cal se constrúe un obxectivo de aprendizaxe (p. ex. recoñecer, implementar, criticar). Mostra o que se espera que faga un docente nese nivel e fai que o obxectivo sexa observable. P Pensamento computacional Pensamento algorítmico; ing. Computational thinking Abordar os problemas de xeito que un ordenador os puidese executar, por exemplo descompoñéndoos en pasos e recoñecendo patróns. Persoal docente universitario ing. University Faculty Persoal universitario implicado na formación do profesorado, un dos grupos destinatarios do Playbook. Personalización Personalización con IA; ing. Personalisation Adaptar recursos, tarefas ou apoios a cada aprendiz mediante IA. Pode favorecer a inclusión, pero tamén comporta riscos de inequidade, uso indebido dos datos e exclusión. Plataforma de aprendizaxe adaptativa ing. Adaptive learning platform Plataforma que axusta o contido, o ritmo ou o itinerario de aprendizaxe a cada aprendiz. Plataforma MOOC ing. MOOC Platform Plataforma dixital empregada para impartir cursos, xestionar participantes e aloxar contidos de aprendizaxe. Playbook   Guía estruturada que traslada as competencias en IA á práctica docente mediante casos de uso, modelos pedagóxicos e recursos formativos. Prácticas de IA prohibidas Prácticas de IA vetadas; ing. Prohibited AI practices Oito usos da IA prohibidos de forma absoluta polo Regulamento de IA (art. 5) desde o 2 de febreiro de 2025. Catro afectan aos centros educativos: o recoñecemento de emocións, a explotación de vulnerabilidades, as bases de datos de recoñecemento facial creadas mediante extracción non selectiva e a categorización biométrica. Predicibilidade ing. Predictability Grao en que a redacción dun texto é esperable. Os detectores de IA miden a predicibilidade, non a autoría dunha máquina, polo que sinalan erroneamente textos sinxelos ou escritos nunha segunda lingua. Programación da sesión ing. Lesson Plan Plan detallado dunha sesión de ensino que inclúe os obxectivos, as actividades e a integración de ferramentas de IA. Prompt Instrución Instrución que un usuario dá a un sistema de IA. A súa formulación, o contexto e as restricións condicionan o resultado. Prompt estruturado ing. Structured prompt Prompt que especifica algo máis ca o tema, por exemplo o público destinatario, a finalidade, o contexto, o nivel de lingua, o ton, a idade do alumnado, o obxectivo de aprendizaxe, a duración e o resultado esperado. Dá máis control sobre o resultado, pero non garante que sexa bo. Prompt único Instrución única; ing. One-shot prompt, single prompt Prompt enviado unha soa vez, sen refinamento nin seguimento. (No uso técnico, o termo tamén pode designar un prompt que contén un exemplo resolto.) Protección de datos ing. Data protection Protección legal dos datos persoais. O alicerce do dereito da IA, que se aplicou desde sempre; na UE, principalmente o RXPD. Provedor Provedor de IA; ing. Provider Empresa que desenvolve e ofrece un sistema de IA. Adoita ser responsable de informar os usuarios de que están a interactuar cunha IA; cando trata datos por conta dun centro, actúa como encargado do tratamento segundo o RXPD. R Recoñecemento de emocións ing. Emotion recognition IA que afirma inferir sentimentos ou intencións a partir de datos biométricos, p. ex. detección da atención, análise do estado de ánimo ou puntuación do «compromiso» mediante unha cámara web. Prohibido nos centros educativos desde o 2 de febreiro de 2025, con excepcións limitadas por motivos médicos ou de seguridade. Recoñecemento de voz ing. Speech recognition Forma de IA na que un programa tenta recoñecer palabras ou números falados. O seu funcionamento depende do micrófono, da claridade coa que fala a persoa e de que o espazo estea en silencio. Recoñecemento facial ing. Facial recognition IA que identifica persoas polo seu rostro, p. ex. para controlar a asistencia ou vixiar exames. Está prohibido crear ou ampliar bases de datos de recoñecemento facial mediante a extracción non selectiva de imaxes. Recurso educativo aberto (REA) REA; ing. Open Educational Resource (OER) Material de ensino e aprendizaxe publicado baixo unha licenza aberta que permite usalo, adaptalo e compartilo libremente. Reescritura de prompts ing. Prompt rewriting O provedor modifica automaticamente o prompt do usuario antes de que o reciba o modelo, por exemplo para engadir detalles ou diversidade. O usuario non ve o cambio, polo que o que escribiu non é o que se lle pediu á máquina. Refinamento iterativo de prompts ing. Iterative prompting, prompt refinement Mellorar un resultado da IA ao longo de varias roldas en lugar de depender dun único prompt: definir o obxectivo, formular o prompt, avaliar o resultado, refinar e verificar. Regulamento de IA da UE Regulamento de IA, Regulamento (UE) 2024/1689; ing. EU AI Act, AI Act Normativa única da UE para a IA, baseada no risco. Clasifica os sistemas de IA segundo o risco que supoñen, desde as prácticas prohibidas e os usos de alto risco ata as ferramentas cotiás sen normas especiais, e aplícase a organizacións públicas e privadas, incluídos os centros educativos. En vigor desde o 1 de agosto de 2024, con aplicación progresiva ata 2027. Rendición de contas ing. Accountability Responder polas decisións sobre o uso da IA e polas súas consecuencias. A responsabilidade segue sendo das persoas e das institucións, nunca do sistema. Responsable do despregamento ing. Deployer Organización que introduce e controla un sistema de IA, normalmente o centro ou a administración educativa. Un docente que usa a ferramenta seguindo as instrucións do centro normalmente non é un responsable do despregamento independente. Responsable do tratamento ing. Controller, data controller Segundo o RXPD, a entidade responsable do tratamento de datos persoais. Nos centros educativos adoita ser o propio centro. Resultado de aprendizaxe ing. Learning Outcome Enunciado medible que describe o que se espera que un aprendiz saiba ou sexa capaz de facer. Retractación ing. Retraction Retirada oficial dun artigo publicado por parte dunha revista. O artigo segue visible, marcado como «RETRACTED», para que quen o citase poida decatarse. Revisión de código Revisión de código asistida por IA; ing. Code review O alumnado escribe primeiro o seu propio código e despois pídelle á IA que suxira melloras, en lugar de deixar que escriba a solución. As suxestións deben avaliarse de forma crítica. Rexistros ing. Logs Rexistros xerados automaticamente por un sistema de IA. Os responsables do despregamento de sistemas de alto risco deben conservalos durante polo menos seis meses cando estean baixo o seu control. RXPD Regulamento xeral de protección de datos, Regulamento (UE) 2016/679; ing. GDPR Normativa de protección de datos da UE. Mentres o Regulamento de IA pregunta se e como se pode usar un sistema de IA, o RXPD pregunta se determinados datos dunha persoa concreta se poden tratar dun xeito determinado. S Seguridade técnica ing. Technical safety Fiabilidade e robustez dun sistema de IA para que funcione como está previsto e non cause danos. Servidor ing. Server Ordenador que almacena e trata datos para outros a través dunha rede. A localización dos servidores dunha ferramenta de IA (p. ex. na UE) inflúe nas normas de protección de datos aplicables. Sistema de IA de alto risco IA de alto risco; ing. High-risk AI system Sistema de IA cuxa finalidade prevista o somete a obrigas estritas. No ámbito educativo: decidir sobre a admisión, avaliar resultados de aprendizaxe ou orientar a aprendizaxe, valorar o acceso a niveis educativos e detectar comportamentos prohibidos nos exames; no caso do persoal: contratación, promoción, asignación de tarefas e avaliación do desempeño. As obrigas aplícanse desde o 2 de decembro de 2027. Sistema de titoría intelixente ing. Intelligent tutoring system (ITS) Software de aprendizaxe consolidado que guía o alumnado con tarefas e retroalimentación personalizadas. Soberanía dixital ing. Digital sovereignty Control sobre os propios datos, a infraestrutura e as eleccións tecnolóxicas. Construír unha plataforma propia non dá automaticamente máis control, polo que o Playbook aconsella usar o termo con cautela. Software de práctica adaptativa ing. Adaptive practice software Software de práctica xa empregado nos centros educativos que axusta os exercicios ás respostas do alumnado. Os chatbots de IA xenerativa mostraron efectos maiores no coñecemento e na comprensión. Supervisión humana ing. Human oversight Requisito de que persoas competentes, formadas e autorizadas supervisen un sistema de IA de alto risco, comprendan os seus límites e poidan ignorar ou anular o seu resultado. Unha supervisión sen coñecementos especializados non é supervisión. T Taxonomía revisada de Bloom ing. Revised Bloom's taxonomy Modelo no que os procesos cognitivos avanzan desde lembrar e comprender, pasando por aplicar e analizar, ata avaliar e crear (Anderson & Krathwohl, 2001). Base dos niveis de progresión. Terceiro ing. Third party Empresa que non é nin o centro nin o desenvolvedor da aplicación, normalmente empresas de publicidade ou de análise que reciben datos mentres o alumno traballa. Titor de IA ing. AI Tutor Sistema de IA deseñado para explicar contidos e guiar o alumnado. Pode apoiar a adquisición de coñecemento factual. Titor socrático ing. Socratic tutor Chatbot ao que se lle indica que faga preguntas orientadoras en lugar de dar respostas. Se se configura só mediante o prompt, tende a volver dar respostas nas conversas longas, polo que hai que incorporar límites fiables no propio sistema. Transparencia algorítmica ing. Algorithmic transparency Grao en que se pode comprender como chega un sistema de IA aos seus resultados e quen decidiu como se comporta. U Ultrafalsificación Deepfake Contido de imaxe, audio ou vídeo xerado ou manipulado con IA que parece auténtico. Debe indicarse cando se usa na aula (art. 50.4 do Regulamento de IA). Unidade de aprendizaxe ing. Learning Unit Actividade de aprendizaxe concreta que realiza o aprendiz dentro dun módulo. Unidade de contido ing. Content Unit O compoñente de aprendizaxe reutilizable máis pequeno, empregado nas programacións de sesión e nos módulos. V Vía de certificación Vía A, vía B; ing. Certification track Unha das dúas certificacións complementarias: vía A, Ensino apoiado pola IA (CON IA), e vía B, Alfabetización en IA (SOBRE A IA). Os docentes poden cursar unha delas ou as dúas. Vibe coding   Crear ou ampliar software describindo en linguaxe natural o que debe facer e deixando que unha IA escriba o código. No Playbook, o alumnado amplía unha simulación existente mediante prompts en lugar de programar desde cero. Vixilancia de exames Supervisión remota de exames; ing. Proctoring, remote proctoring Supervisión de exames mediante software, por exemplo a través dunha cámara web. A IA que detecta comportamentos prohibidos durante os exames considérase de alto risco; o exame de certificación utiliza supervisión remota. X Xeración de código ing. Code generation Deixar que a IA escriba código de programación. O alumnado principiante debería evitalo porque aínda non pode xulgar se o código é correcto. Xerador de imaxes a partir de texto Xerador de imaxes; ing. Text-to-image generator IA xenerativa que crea imaxes a partir dun prompt escrito. O que mostra depende dos seus datos de adestramento e dos axustes realizados polo seu provedor.