6.2 Glosario e termos clave
|
Termo |
Sinónimos |
Definición |
A |
||
Actividade de avaliación |
ing. Assessment Activity |
Actividade empregada para avaliar se se acadaron os resultados de aprendizaxe. |
Acumulabilidade |
Acumulable; ing. Stackability |
Posibilidade de combinar microcredenciais ao longo do tempo para que computen para cualificacións máis amplas. |
Adestramento cos datos introducidos polos usuarios |
ing. Training on user inputs |
Cando un provedor usa o que os usuarios escriben ou soben para os seus propios fins, especialmente para adestrar os seus modelos. Só se poden introducir datos persoais se un acordo escrito o exclúe. |
AI Pioneers |
|
Marco que amplía DigCompEdu con competencias específicas en IA para o persoal docente. |
Alfabetización en IA |
ing. AI literacy |
Comprensión dos conceptos, das oportunidades e das limitacións da IA e do seu uso responsable. Segundo o art. 4 do Regulamento de IA, os centros deben apoiar o seu desenvolvemento entre o persoal que usa IA (obrigatorio desde o 2 de febreiro de 2025); non se prescribe ningún nivel, certificado nin formato concreto. Tamén é o nome da vía de certificación B. |
Aloxamento de datos |
ing. Data hosting |
Lugar onde se almacenan e tratan os datos, p. ex. en servidores europeos ou fóra da UE. Os datos que saen da UE necesitan unha garantía. |
Alucinación |
ing. Hallucination |
Fluída, segura de si, falsa. Non é un defecto á espera dun parche, senón unha consecuencia de como xeran o texto estes sistemas. |
Andamiaxe |
ing. Scaffolding |
Guía estruturada do docente que axuda o alumnado a usar unha ferramenta ou a realizar unha tarefa que aínda non podería facer só. |
Anonimización |
ing. Anonymisation |
Modificar os datos de xeito que unha persoa xa non poida ser identificada, nin sequera polo contexto. Borrar os nomes non é anonimizar, especialmente no caso de redaccións e diarios de aprendizaxe que identifican o seu autor polo estilo. |
Aprendiz |
ing. Learner |
Persoa que participa en actividades de aprendizaxe para adquirir coñecementos, destrezas ou competencias. |
Aprendizaxe automática |
ing. Machine learning (ML) |
Enfoque no que un sistema de IA aprende patróns a partir dos exemplos que recibe en lugar de seguir regras escritas a man. Se os exemplos son demasiado parecidos, incompletos ou están mal escollidos, o modelo produce resultados inesperados. |
Aproveitamento da retroalimentación |
ing. Feedback uptake, uptake |
Se a retroalimentación se le, se entende, se pon en práctica e se comprende ben dabondo como para que o aprendiz o faga ben sen axuda a próxima vez. O factor limitante é o aproveitamento, non a calidade. |
Asistente de IA |
ing. AI Assistant |
Ferramenta de IA que realiza traballo en nome de quen a usa. Pode reducir a diferenza de resultados entre usuarios, pero non a diferenza de capacidade. |
Autoridade de vixilancia do mercado |
ing. Market surveillance authority |
Autoridade nacional que fai cumprir o Regulamento de IA. Calquera persoa, incluídos docentes, alumnado e familias, pode presentar unha reclamación ante ela (art. 85 do Regulamento de IA). |
Avaliación de impacto sobre os dereitos fundamentais |
ing. Fundamental rights impact assessment (FRIA) |
Avaliación que os organismos públicos e as organizacións que prestan servizos públicos poden ter que realizar antes de usar IA de alto risco (art. 27 do Regulamento de IA). |
Axencia do alumnado |
Capacidade de acción do alumnado; ing. Learner agency |
Capacidade do alumnado para tomar as súas propias decisións sobre a súa aprendizaxe, tamén sobre o uso de recursos xerados por IA. Os docentes deberían preservala nos procesos apoiados pola IA. |
Axuste |
Axuste do modelo, adestramento de seguridade; ing. Tuning |
Axustes que un provedor realiza despois do adestramento inicial para orientar o que mostra ou di un sistema, por exemplo para facelo máis seguro, máis xusto ou máis diverso. O axuste é invisible no resultado, pode fallar e pode cambiar sen aviso. |
B |
||
Barreiras de protección |
ing. Guardrails |
Límites incorporados nun sistema para que apoie o pensamento en lugar de substituílo. |
Base de datos da UE |
ing. EU database |
Rexistro da UE no que as autoridades públicas poden ter que inscribir os sistemas de IA de alto risco que empregan (art. 49 do Regulamento de IA). |
C |
||
Caso de uso |
ing. Use Case |
Escenario concreto que describe como se aplica a IA na práctica docente. |
Categorías especiais de datos |
ing. Special category data |
Datos persoais que necesitan unha protección adicional, como os relativos á saúde ou á discapacidade, os datos biométricos ou os que revelan a orixe étnica ou a relixión (art. 9 do RXPD). En principio están vetados salvo que se aplique unha excepción específica. |
Categorización biométrica |
ing. Biometric categorisation |
Uso de datos biométricos para clasificar persoas co fin de inferir trazos protexidos como a raza, as opinións políticas, a relixión ou a orientación sexual. Prohibida polo Regulamento de IA. |
Certificado |
ing. Certificate |
Documento formal que recoñece a adquisición de competencias. |
Chatbot de IA |
Chatbot; ing. AI Chatbot |
Programa que conversa en linguaxe natural, hoxe normalmente baseado nun gran modelo de linguaxe. |
Cita inventada |
Fonte inventada; ing. Fabricated citation |
Referencia xerada pola IA a unha fonte que non existe. Detectar este tipo de fontes é unha destreza de verificación fundamental e un dos indicios típicos dun uso non declarado da IA. |
Clasificación de imaxes |
Clasificador de imaxes; ing. Image classification |
Tarefa de IA na que un modelo, despois de ser adestrado con exemplos, clasifica imaxes en categorías (p. ex. papel, plástico, outros) e a continuación se proba con obxectos novos. |
Cláusulas contractuais tipo |
ing. Standard contractual clauses (SCCs) |
Cláusulas contractuais aprobadas pola UE que protexen os datos persoais transferidos fóra da UE cando non existe unha decisión de adecuación. |
Código de competencia |
Código do obxectivo de aprendizaxe; ing. Competence code |
Etiqueta dun obxectivo de aprendizaxe, p. ex. AF-TL-2b: aspecto da IA (HM, EI, AF) – área pedagóxica (PE, DR, TL, A, EL, FC) – nivel de progresión (1–3) e obxectivo (a–c). |
Competencia |
ing. Competence, Competency |
O que un docente sabe, sabe facer e está disposto a facer, descrito de xeito que se poida ensinar e comprobar. |
Competencia clave |
ing. Core competency |
Cada unha das 18 competencias do marco DUAL.AI.TEACHer, situada cada unha na intersección dunha área pedagóxica e un aspecto da IA. |
Competencia docente en IA |
ing. Teacher AI Competence |
Coñecementos, destrezas e actitudes dos docentes para ensinar con IA e sobre a IA, tal como se estruturan no marco DUAL.AI.TEACHer. |
Coñecemento factual |
ing. Factual knowledge |
Coñecemento de feitos e conceptos. Os titores de IA poden apoiar a súa adquisición. |
Contorno escolar de IA |
Plataforma verificada; ing. School AI environment |
Plataforma de IA para centros educativos, proporcionada e verificada pola administración e con contratos negociados, que se ofrece en lugar de deixar que os docentes se rexistren en ferramentas gratuítas. |
Contratación |
Decisión de compra; ing. Procurement |
Proceso polo cal un centro ou unha administración selecciona e adquire ferramentas de IA. É aquí onde se aseguran límites fiables e garantías contractuais, e por iso a responsabilidade recae na contratación e non en cada docente. |
Contrato de encargo do tratamento |
ing. Data processing agreement (DPA) |
Contrato escrito entre o centro e o provedor que establece como pode tratar o provedor os datos persoais (art. 28 do RXPD). A proba práctica: exclúe o adestramento cos datos que vostede introduce? |
Criterio de avaliación |
ing. Assessment Criterion |
Regra ou referencia empregada para avaliar se se acadou un resultado de aprendizaxe. |
Cualificación automatizada |
Puntuación automatizada, avaliación automatizada; ing. Automated grading |
Uso de software para puntuar ou cualificar traballos. No exame de certificación aplícase ás preguntas de resposta pechada. |
Cumprimento normativo en IA |
Uso conforme da IA; ing. AI Compliance |
Usar a IA de acordo coa normativa de protección de datos, o Regulamento de IA, os dereitos de autor e a normativa de exames. O cumprimento normativo facilita o uso en lugar de obstaculizalo. |
Curso |
ing. Course |
Conxunto estruturado de módulos formativos deseñado para ofrecer unha experiencia de aprendizaxe completa. |
D |
||
Datos biométricos |
ing. Biometric data |
Datos procedentes de características físicas como o rostro ou a voz. Son unha categoría especial de datos segundo o RXPD, e varios usos da IA baseados neles están prohibidos nos centros educativos. |
Datos de adestramento |
Material de adestramento, exemplos de adestramento; ing. Training data |
Exemplos cos que aprende un sistema de IA, como millóns de imaxes etiquetadas por persoas. As desviacións deste material trasládanse aos resultados do sistema e non desaparecen simplemente porque os modelos sexan máis grandes. |
Datos de diagnóstico |
Telemetría; ing. Diagnostic data |
Datos técnicos que un provedor recolle sobre o uso do seu servizo. O tempo durante o que se conservan é unha cuestión de protección de datos. |
Datos persoais |
ing. Personal data |
Calquera información sobre unha persoa identificable, p. ex. nomes, enderezos de correo electrónico do centro, traballos do alumnado, gravacións de voz, fotos, cualificacións, asistencia e datos de progreso na aprendizaxe. Os datos seguen sendo persoais se alguén pode ser identificado polo contexto. |
Decisión de adecuación |
ing. Adequacy decision |
Decisión da UE pola que se considera que un país de fóra da UE protexe adecuadamente os datos persoais, de modo que se poden transferir datos a ese país. |
Decisións automatizadas |
ing. Automated decision-making |
Decisión baseada unicamente nun tratamento automatizado que afecta significativamente a unha persoa. Unha cualificación é unha decisión deste tipo; dar por boa formalmente a suxestión dunha IA non conta como decisión humana. |
Dependencia excesiva |
Exceso de confianza; ing. Overreliance |
Confiar nos resultados da IA máis do que merecen, por exemplo aceptando cualificacións ou retroalimentación erróneas. Os docentes que usan IA de alto risco deben estar activamente atentos a isto. |
Dereitos de autor |
ing. Copyright |
Protección legal das obras. Coa IA, o que se xera adoita estar libre de dereitos de autor, pero subir obras protexidas a un sistema de IA non está cuberto pola excepción docente. |
Descarga cognitiva |
ing. Cognitive Offloading |
Delegar traballo mental en algo externo á propia cabeza. É útil cando o coñecemento xa está consolidado e prexudicial cando aínda se está a formar. |
Descualificación |
ing. Deskilling |
Erosión lenta da competencia profesional cando unha ferramenta absorbe o traballo mediante o cal se mantén esa competencia. |
Deseño Universal para a Aprendizaxe |
DUA; ing. Universal Design for Learning (UDL) |
Marco para un deseño inclusivo e centrado no alumnado. Utilízase para reforzar a dimensión inclusiva do marco. |
Detector de IA |
ing. AI Detector |
Software que afirma identificar textos escritos por unha máquina. O que mide realmente é a predicibilidade. |
Determinista |
ing. Deterministic |
Que sempre produce exactamente o mesmo resultado a partir dos mesmos valores iniciais. |
Difusión de innovacións |
ing. Diffusion of innovations |
Teoría sobre como se difunden as innovacións: adóptanse con máis facilidade cando se poden probar (experimentabilidade) e se pode ver que funcionan (observabilidade). |
DigCompEdu |
|
Marco europeo para a competencia dixital dos educadores. Achega a estrutura pedagóxica (dimensión horizontal) do marco DUAL.AI.TEACHer. |
Dimensión |
ing. Dimension |
Cada unha das grandes áreas nas que se divide o marco; cada unha agrupa competencias que van xuntas na práctica. |
Dimensión de inclusión |
ing. Inclusion Dimension |
Dimensión centrada na accesibilidade, a equidade e a inclusión no ensino e a aprendizaxe apoiados pola IA. |
Dimensión ética |
ing. Ethical Dimension |
Dimensión que aborda as consideracións éticas relacionadas co uso da IA no ensino e a aprendizaxe. |
Dimensión horizontal |
Dimensión pedagóxica; ing. Horizontal dimension |
As seis áreas da práctica docente no marco DUAL.AI.TEACHer, tomadas de DigCompEdu: Compromiso profesional, Recursos dixitais, Ensino e aprendizaxe, Avaliación, Empoderamento do alumnado e Fomento da competencia dixital (en IA) do alumnado. |
Dimensión vertical |
Dimensión da IA; ing. Vertical dimension |
Os tres aspectos da IA no marco DUAL.AI.TEACHer, tomados do marco da UNESCO: mentalidade centrada no ser humano, ética da IA, e fundamentos e aplicacións da IA. |
Dirección do centro |
Equipo directivo, director do centro; ing. School Administrator |
Persoa responsable de dirixir un centro educativo, como o director ou o vicedirector. O capítulo 5.3 diríxese directamente a ela. |
Directriz de política educativa |
ing. Policy Guideline |
Documento de nivel político que orienta o desenvolvemento de competencias e prácticas docentes. |
Docente |
ing. Teacher |
Persoa responsable de deseñar e levar a cabo actividades de ensino e aprendizaxe. |
Dominio competencial |
Área competencial; ing. Competence Domain |
Grupo de competencias relacionadas dentro dun marco. |
E |
||
Edición do curso |
ing. Course Run |
Impartición concreta dun curso, con participantes matriculados e un período definido. |
Efecto amplificador |
Amplificación fronte a igualación; ing. Amplification effect |
A IA tende a ampliar as diferenzas existentes. Só iguala cando se dan tres condicións á vez: acceso garantido, unha ferramenta deseñada para aprender e non para dar respostas, e un docente que acompañe o seu uso con andamiaxe. |
Efecto Mateo |
ing. Matthew effect |
Quen xa ten vantaxes é quen máis se beneficia: «a quen ten, daráselle máis». |
Efecto novidade |
ing. Novelty effect |
Efecto positivo temporal que se produce simplemente porque algo é novo. Pode inflar os resultados dos estudos de curta duración. |
Elaboración de perfís |
ing. Profiling |
Avaliación automatizada de persoas para analizar ou predicir as súas características ou o seu comportamento. Un sistema de IA educativo que elabora perfís de persoas considérase sempre de alto risco. |
Encargado do tratamento |
ing. Processor, data processor |
Segundo o RXPD, entidade que trata datos persoais por conta do responsable do tratamento e estritamente seguindo as súas instrucións, por exemplo un provedor de IA. |
Ensaio controlado aleatorizado |
Ensaio controlado; ing. Randomised controlled trial (RCT) |
Estudo no que os participantes se asignan aleatoriamente a grupos, de modo que as diferenzas nos resultados se poden atribuír á intervención. |
Ensinar con IA |
Aprender CON IA; ing. Teaching with AI |
Usar a IA como ferramenta para o propio traballo docente, desde a planificación ata a retroalimentación. |
Ensinar sobre a IA |
Aprender SOBRE A IA; ing. Teaching about AI |
Facer da propia IA o obxecto da clase, para que o alumnado comprenda como funciona e onde falla. |
EntreComp |
|
Marco europeo da competencia emprendedora. Achegou a creatividade e a innovación ao marco. |
Enxeñaría de prompts |
ing. Prompt engineering, prompting |
Redacción de prompts eficaces como destreza que se pode ensinar, por exemplo para planificar clases, diferenciar e cualificar. |
Equidade |
Non discriminación; ing. Fairness |
Principio segundo o cal a IA e o seu uso non deben prexudicar sistematicamente a ningunha persoa, p. ex. cando os detectores de IA sinalan erroneamente textos de persoas que non escriben na súa lingua materna. |
ESCO |
|
Clasificación europea de capacidades, competencias, cualificacións e ocupacións. A certificación está aliñada con ela. |
Escritura cíborg |
ing. Cyborg writing |
Escritura na que a IA amplía o pensamento de quen escribe en lugar de substituílo, e na que o alumnado sinala que partes son propias. |
Esquema |
ing. Schema |
Coñecemento organizado dunha persoa. |
Estocástico |
Aleatorio; ing. Stochastic |
Suxeito ao azar, de modo que a mesma configuración pode levar a resultados diferentes. |
Ética da IA |
ing. Ethics of AI |
Principios éticos, normativa, políticas institucionais e directrices prácticas que rexen o uso da IA e que os docentes deben comprender e aplicar. Aspecto transversal da dimensión vertical. |
Europass |
|
Plataforma da UE a través da cal se poden compartir certificados dixitais e na que outras institucións poden comprobar a súa validez. |
Exame en liña |
ing. Online Exam |
Avaliación formal e estruturada realizada en liña como parte do proceso de avaliación. |
Excepción docente |
ing. Teaching exception |
Excepción dos dereitos de autor que permite aos docentes copiar unha parte limitada dunha obra para a súa clase. Non abrangue subir obras protexidas a un sistema de IA, e exclúense os materiais destinados ao ensino escolar, principalmente os libros de texto. |
Explicabilidade |
Explicación da IA; ing. Explainability |
Capacidade dun sistema de IA para mostrar como chegou ao seu resultado. As explicacións non impiden de forma fiable o exceso de confianza; as explicacións demasiado técnicas ou demasiado simplificadas poden mesmo aumentar unha confianza inxustificada. |
Extracción non selectiva |
Scraping; ing. Untargeted scraping |
Recompilación automatizada e masiva de imaxes de internet ou de gravacións de cámaras de videovixilancia sen un fin nin unha persoa concretos. |
F |
||
Falso positivo |
ing. False Positive |
Un traballo correcto e honesto sinalado por erro. O erro que prexudica o alumnado. |
Fenda entre coñecemento e acción |
ing. Knowledge-Action Gap |
Distancia, medida empiricamente, entre saber sobre a IA e ensinar de forma diferente grazas a ese saber. |
Ferramenta de IA |
ing. AI Tool |
Calquera aplicación que use IA para apoiar unha tarefa. |
Filtro de contidos |
ing. Content filter |
Mecanismo automático que bloquea ou altera os contidos que un provedor considera inadecuados. Os seus criterios a miúdo non se fan públicos. |
Folla de ruta de integración |
ing. Integration Roadmap |
Percorrido paso a paso que segue un docente ou unha institución desde o primeiro contacto coa IA ata unha práctica consolidada; en DUAL.AI.TEACHer, nove etapas. |
Formación inicial do profesorado |
Formación inicial docente; ing. Initial teacher education (ITE), pre-service teacher education |
Formación universitaria do futuro profesorado. |
Formación permanente do profesorado |
Formación do profesorado en exercicio; ing. Continuing professional development (CPD) |
Aprendizaxe profesional para docentes que xa traballan nos centros educativos. A etapa 6 da folla de ruta convértea nunha oferta estruturada con microcredenciais acumulables. |
Formador de docentes |
ing. Teacher educator |
Persoal académico que imparte docencia na formación inicial do profesorado. Reforzar as súas capacidades é a etapa 3 da folla de ruta. |
Fundamentos e aplicacións da IA |
ing. AI foundations and applications |
Coñecementos conceptuais e destrezas transferibles para comprender como funciona a IA e para seleccionar, aplicar e adaptar ferramentas de IA. Aspecto específico de contido da dimensión vertical. |
G |
||
Gamificación |
ing. Gamification |
Uso de elementos de xogo nas clases. O uso da IA para a gamificación produciu unha mellora demasiado pequena para considerala demostrada. |
Gran modelo de linguaxe (LLM) |
LLM; ing. Large Language Model |
Modelo de IA adestrado con grandes cantidades de texto que xera continuacións verosímiles dun texto; a base dos chatbots. Funciona como un motor de predición, non como unha base de datos. |
H |
||
Hub dixital |
ing. Digital Hub |
Plataforma central en liña que reúne os recursos, os cursos e o intercambio comunitario dun proxecto. |
I |
||
IA |
Intelixencia artificial; ing. AI, Artificial Intelligence |
Sistemas informáticos que realizan tarefas asociadas ao pensamento humano, como recoñecer patróns, procesar a linguaxe ou xerar contidos, na maioría dos casos aprendendo a partir de datos. |
IA sustentable |
ing. Sustainable AI |
Desenvolver e usar a IA tendo en conta os seus efectos ambientais, sociais e económicos a longo prazo. |
IA xenerativa |
ing. Generative AI, GenAI |
IA que crea novos textos, imaxes ou outros contidos a partir dun prompt. |
ICEP |
Institute of European Certification of Personnel |
Organismo de certificación acreditado (ISO 17024) que xestiona a plataforma e o exame de certificación e custodia os rexistros de certificación. |
Insignia dixital |
Insignia dixital aberta; ing. Digital Badge |
Forma dixital e compartible dun certificado ou dunha microcredencial. |
Interface de chat dun LLM |
Asistente de chat de IA; ing. LLM chat interface |
Xanela de chat no navegador a través da cal os usuarios traballan cun gran modelo de linguaxe. |
Itinerario de certificación |
ing. Certification Pathway |
Vía pola que se validan e recoñecen formalmente as competencias, aquí como itinerario dual (vía A e vía B). |
L |
||
Licenza |
ing. Licence |
|
M |
||
Marco de competencias en IA para docentes da UNESCO |
ing. UNESCO AI Competency Framework for Teachers |
Marco da UNESCO (2024) que define os principios, valores, coñecementos e destrezas que os docentes necesitan para usar a IA de forma ética, eficaz e segura. Orixe da dimensión vertical. |
Marco de competencias pedagóxicas en IA |
Marco de competencias DUAL.AI.TEACHer; ing. AI Pedagogical Competency Framework |
Estrutura que ordena as competencias docentes relacionadas coa IA en dimensións e niveis e as vincula con resultados e avaliacións, aliñando aspectos pedagóxicos, éticos e técnicos. |
Marco europeo |
ing. European Framework |
Marco de referencia que ofrece definicións de competencias normalizadas a nivel europeo. |
Marco Europeo de Cualificacións |
EQF; ing. European Qualifications Framework |
Marco de referencia da UE que fai comparables as cualificacións entre países. A certificación está aliñada con el. |
Marco pedagóxico |
ing. Pedagogical Framework |
Conxunto estruturado de principios e enfoques pedagóxicos que orientan o deseño do ensino e a aprendizaxe. |
Mentalidade centrada no ser humano |
ing. Human-centred mindset |
Valores e actitudes que os docentes necesitan na interacción entre persoas e IA para dar prioridade ás necesidades, ao criterio e ao benestar das persoas. Aspecto transversal da dimensión vertical. |
Metaanálise |
Revisión; ing. Meta-analysis |
Estudo que combina os resultados de moitos estudos independentes sobre a mesma pregunta. |
Microcredencial |
ing. Micro-credential |
Certificación máis pequena que abrangue un conxunto delimitado de competencias en lugar dun itinerario completo; pódese acumular para obter cualificacións máis amplas. |
Modelo aberto |
Modelo de IA aberto; ing. Open model |
Modelo de IA cuxos compoñentes están dispoñibles de forma aberta, a diferenza dos modelos propietarios das empresas. Recoméndase como parte dun acceso á IA equitativo e financiado con fondos públicos. |
Modelo de ensino |
ing. Teaching Model |
Enfoque pedagóxico que define como se estruturan o ensino e a aprendizaxe, incluído o papel da IA. |
Modelo de IA |
ing. AI model |
Núcleo adestrado dun sistema de IA que xera resultados a partir de entradas. |
Modelo instalado localmente |
Modelo aloxado localmente; ing. Locally installed model |
Modelo de linguaxe que se executa nun dispositivo ou servidor propio do centro. É unha alternativa cando o acceso a internet no centro está restrinxido. |
Módulo formativo |
ing. Training Module |
Unidade formativa estruturada que desenvolve competencias mediante actividades e materiais de aprendizaxe. |
Motor de predición |
Resultados probabilísticos; ing. Prediction engine |
Os modelos de linguaxe xeran unha continuación verosímil dun texto en lugar de buscar feitos nunha base de datos. Isto explica por que alucinan e por que prompts semellantes poden producir respostas diferentes. |
N |
||
Nesgo |
ing. Bias |
Desviacións herdadas do material co que aprendeu un sistema, que non se reducen de forma fiable facendo o sistema máis grande. |
Nesgo de automatización |
Exceso de confianza; ing. Automation Bias |
Aceptar a suxestión dunha máquina sen comprobala de forma independente. |
Nivel de progresión |
Nivel; ing. Progression level |
Cada un dos tres niveis nos que se describe cada competencia clave: nivel 1 Coñecemento orientativo, nivel 2 Implementación reflexiva (o obxectivo principal para os docentes) e nivel 3 Liderado transformador. |
O |
||
Obriga de transparencia |
Obriga de etiquetaxe, deber de divulgación; ing. Transparency obligation |
Deber, segundo o art. 50 do Regulamento de IA, de informar as persoas cando interactúan cunha IA e de indicar as ultrafalsificacións e os textos xerados por IA sobre asuntos de interese público. Os contidos sometidos a revisión humana e a control editorial están exentos, polo que unha ficha revisada polo docente non necesita etiqueta. |
Operador |
ing. Operator |
Verbo en torno ao cal se constrúe un obxectivo de aprendizaxe (p. ex. recoñecer, implementar, criticar). Mostra o que se espera que faga un docente nese nivel e fai que o obxectivo sexa observable. |
P |
||
Pensamento computacional |
Pensamento algorítmico; ing. Computational thinking |
Abordar os problemas de xeito que un ordenador os puidese executar, por exemplo descompoñéndoos en pasos e recoñecendo patróns. |
Persoal docente universitario |
ing. University Faculty |
Persoal universitario implicado na formación do profesorado, un dos grupos destinatarios do Playbook. |
Personalización |
Personalización con IA; ing. Personalisation |
Adaptar recursos, tarefas ou apoios a cada aprendiz mediante IA. Pode favorecer a inclusión, pero tamén comporta riscos de inequidade, uso indebido dos datos e exclusión. |
Plataforma de aprendizaxe adaptativa |
ing. Adaptive learning platform |
Plataforma que axusta o contido, o ritmo ou o itinerario de aprendizaxe a cada aprendiz. |
Plataforma MOOC |
ing. MOOC Platform |
Plataforma dixital empregada para impartir cursos, xestionar participantes e aloxar contidos de aprendizaxe. |
Playbook |
|
Guía estruturada que traslada as competencias en IA á práctica docente mediante casos de uso, modelos pedagóxicos e recursos formativos. |
Prácticas de IA prohibidas |
Prácticas de IA vetadas; ing. Prohibited AI practices |
Oito usos da IA prohibidos de forma absoluta polo Regulamento de IA (art. 5) desde o 2 de febreiro de 2025. Catro afectan aos centros educativos: o recoñecemento de emocións, a explotación de vulnerabilidades, as bases de datos de recoñecemento facial creadas mediante extracción non selectiva e a categorización biométrica. |
Predicibilidade |
ing. Predictability |
Grao en que a redacción dun texto é esperable. Os detectores de IA miden a predicibilidade, non a autoría dunha máquina, polo que sinalan erroneamente textos sinxelos ou escritos nunha segunda lingua. |
Programación da sesión |
ing. Lesson Plan |
Plan detallado dunha sesión de ensino que inclúe os obxectivos, as actividades e a integración de ferramentas de IA. |
Prompt |
Instrución |
Instrución que un usuario dá a un sistema de IA. A súa formulación, o contexto e as restricións condicionan o resultado. |
Prompt estruturado |
ing. Structured prompt |
Prompt que especifica algo máis ca o tema, por exemplo o público destinatario, a finalidade, o contexto, o nivel de lingua, o ton, a idade do alumnado, o obxectivo de aprendizaxe, a duración e o resultado esperado. Dá máis control sobre o resultado, pero non garante que sexa bo. |
Prompt único |
Instrución única; ing. One-shot prompt, single prompt |
Prompt enviado unha soa vez, sen refinamento nin seguimento. (No uso técnico, o termo tamén pode designar un prompt que contén un exemplo resolto.) |
Protección de datos |
ing. Data protection |
Protección legal dos datos persoais. O alicerce do dereito da IA, que se aplicou desde sempre; na UE, principalmente o RXPD. |
Provedor |
Provedor de IA; ing. Provider |
Empresa que desenvolve e ofrece un sistema de IA. Adoita ser responsable de informar os usuarios de que están a interactuar cunha IA; cando trata datos por conta dun centro, actúa como encargado do tratamento segundo o RXPD. |
R |
||
Recoñecemento de emocións |
ing. Emotion recognition |
IA que afirma inferir sentimentos ou intencións a partir de datos biométricos, p. ex. detección da atención, análise do estado de ánimo ou puntuación do «compromiso» mediante unha cámara web. Prohibido nos centros educativos desde o 2 de febreiro de 2025, con excepcións limitadas por motivos médicos ou de seguridade. |
Recoñecemento de voz |
ing. Speech recognition |
Forma de IA na que un programa tenta recoñecer palabras ou números falados. O seu funcionamento depende do micrófono, da claridade coa que fala a persoa e de que o espazo estea en silencio. |
Recoñecemento facial |
ing. Facial recognition |
IA que identifica persoas polo seu rostro, p. ex. para controlar a asistencia ou vixiar exames. Está prohibido crear ou ampliar bases de datos de recoñecemento facial mediante a extracción non selectiva de imaxes. |
Recurso educativo aberto (REA) |
REA; ing. Open Educational Resource (OER) |
Material de ensino e aprendizaxe publicado baixo unha licenza aberta que permite usalo, adaptalo e compartilo libremente. |
Reescritura de prompts |
ing. Prompt rewriting |
O provedor modifica automaticamente o prompt do usuario antes de que o reciba o modelo, por exemplo para engadir detalles ou diversidade. O usuario non ve o cambio, polo que o que escribiu non é o que se lle pediu á máquina. |
Refinamento iterativo de prompts |
ing. Iterative prompting, prompt refinement |
Mellorar un resultado da IA ao longo de varias roldas en lugar de depender dun único prompt: definir o obxectivo, formular o prompt, avaliar o resultado, refinar e verificar. |
Regulamento de IA da UE |
Regulamento de IA, Regulamento (UE) 2024/1689; ing. EU AI Act, AI Act |
Normativa única da UE para a IA, baseada no risco. Clasifica os sistemas de IA segundo o risco que supoñen, desde as prácticas prohibidas e os usos de alto risco ata as ferramentas cotiás sen normas especiais, e aplícase a organizacións públicas e privadas, incluídos os centros educativos. En vigor desde o 1 de agosto de 2024, con aplicación progresiva ata 2027. |
Rendición de contas |
ing. Accountability |
Responder polas decisións sobre o uso da IA e polas súas consecuencias. A responsabilidade segue sendo das persoas e das institucións, nunca do sistema. |
Responsable do despregamento |
ing. Deployer |
Organización que introduce e controla un sistema de IA, normalmente o centro ou a administración educativa. Un docente que usa a ferramenta seguindo as instrucións do centro normalmente non é un responsable do despregamento independente. |
Responsable do tratamento |
ing. Controller, data controller |
Segundo o RXPD, a entidade responsable do tratamento de datos persoais. Nos centros educativos adoita ser o propio centro. |
Resultado de aprendizaxe |
ing. Learning Outcome |
Enunciado medible que describe o que se espera que un aprendiz saiba ou sexa capaz de facer. |
Retractación |
ing. Retraction |
Retirada oficial dun artigo publicado por parte dunha revista. O artigo segue visible, marcado como «RETRACTED», para que quen o citase poida decatarse. |
Revisión de código |
Revisión de código asistida por IA; ing. Code review |
O alumnado escribe primeiro o seu propio código e despois pídelle á IA que suxira melloras, en lugar de deixar que escriba a solución. As suxestións deben avaliarse de forma crítica. |
Rexistros |
ing. Logs |
Rexistros xerados automaticamente por un sistema de IA. Os responsables do despregamento de sistemas de alto risco deben conservalos durante polo menos seis meses cando estean baixo o seu control. |
RXPD |
Regulamento xeral de protección de datos, Regulamento (UE) 2016/679; ing. GDPR |
Normativa de protección de datos da UE. Mentres o Regulamento de IA pregunta se e como se pode usar un sistema de IA, o RXPD pregunta se determinados datos dunha persoa concreta se poden tratar dun xeito determinado. |
S |
||
Seguridade técnica |
ing. Technical safety |
Fiabilidade e robustez dun sistema de IA para que funcione como está previsto e non cause danos. |
Servidor |
ing. Server |
Ordenador que almacena e trata datos para outros a través dunha rede. A localización dos servidores dunha ferramenta de IA (p. ex. na UE) inflúe nas normas de protección de datos aplicables. |
Sistema de IA de alto risco |
IA de alto risco; ing. High-risk AI system |
Sistema de IA cuxa finalidade prevista o somete a obrigas estritas. No ámbito educativo: decidir sobre a admisión, avaliar resultados de aprendizaxe ou orientar a aprendizaxe, valorar o acceso a niveis educativos e detectar comportamentos prohibidos nos exames; no caso do persoal: contratación, promoción, asignación de tarefas e avaliación do desempeño. As obrigas aplícanse desde o 2 de decembro de 2027. |
Sistema de titoría intelixente |
ing. Intelligent tutoring system (ITS) |
Software de aprendizaxe consolidado que guía o alumnado con tarefas e retroalimentación personalizadas. |
Soberanía dixital |
ing. Digital sovereignty |
Control sobre os propios datos, a infraestrutura e as eleccións tecnolóxicas. Construír unha plataforma propia non dá automaticamente máis control, polo que o Playbook aconsella usar o termo con cautela. |
Software de práctica adaptativa |
ing. Adaptive practice software |
Software de práctica xa empregado nos centros educativos que axusta os exercicios ás respostas do alumnado. Os chatbots de IA xenerativa mostraron efectos maiores no coñecemento e na comprensión. |
Supervisión humana |
ing. Human oversight |
Requisito de que persoas competentes, formadas e autorizadas supervisen un sistema de IA de alto risco, comprendan os seus límites e poidan ignorar ou anular o seu resultado. Unha supervisión sen coñecementos especializados non é supervisión. |
T |
||
Taxonomía revisada de Bloom |
ing. Revised Bloom's taxonomy |
Modelo no que os procesos cognitivos avanzan desde lembrar e comprender, pasando por aplicar e analizar, ata avaliar e crear (Anderson & Krathwohl, 2001). Base dos niveis de progresión. |
Terceiro |
ing. Third party |
Empresa que non é nin o centro nin o desenvolvedor da aplicación, normalmente empresas de publicidade ou de análise que reciben datos mentres o alumno traballa. |
Titor de IA |
ing. AI Tutor |
Sistema de IA deseñado para explicar contidos e guiar o alumnado. Pode apoiar a adquisición de coñecemento factual. |
Titor socrático |
ing. Socratic tutor |
Chatbot ao que se lle indica que faga preguntas orientadoras en lugar de dar respostas. Se se configura só mediante o prompt, tende a volver dar respostas nas conversas longas, polo que hai que incorporar límites fiables no propio sistema. |
Transparencia algorítmica |
ing. Algorithmic transparency |
Grao en que se pode comprender como chega un sistema de IA aos seus resultados e quen decidiu como se comporta. |
U |
||
Ultrafalsificación |
Deepfake |
Contido de imaxe, audio ou vídeo xerado ou manipulado con IA que parece auténtico. Debe indicarse cando se usa na aula (art. 50.4 do Regulamento de IA). |
Unidade de aprendizaxe |
ing. Learning Unit |
Actividade de aprendizaxe concreta que realiza o aprendiz dentro dun módulo. |
Unidade de contido |
ing. Content Unit |
O compoñente de aprendizaxe reutilizable máis pequeno, empregado nas programacións de sesión e nos módulos. |
V |
||
Vía de certificación |
Vía A, vía B; ing. Certification track |
Unha das dúas certificacións complementarias: vía A, Ensino apoiado pola IA (CON IA), e vía B, Alfabetización en IA (SOBRE A IA). Os docentes poden cursar unha delas ou as dúas. |
Vibe coding |
|
Crear ou ampliar software describindo en linguaxe natural o que debe facer e deixando que unha IA escriba o código. No Playbook, o alumnado amplía unha simulación existente mediante prompts en lugar de programar desde cero. |
Vixilancia de exames |
Supervisión remota de exames; ing. Proctoring, remote proctoring |
Supervisión de exames mediante software, por exemplo a través dunha cámara web. A IA que detecta comportamentos prohibidos durante os exames considérase de alto risco; o exame de certificación utiliza supervisión remota. |
X |
||
Xeración de código |
ing. Code generation |
Deixar que a IA escriba código de programación. O alumnado principiante debería evitalo porque aínda non pode xulgar se o código é correcto. |
Xerador de imaxes a partir de texto |
Xerador de imaxes; ing. Text-to-image generator |
IA xenerativa que crea imaxes a partir dun prompt escrito. O que mostra depende dos seus datos de adestramento e dos axustes realizados polo seu provedor. |