3. Marco de competencias pedagóxicas en IA
O marco de competencias DUAL.AI.TEACHer é o resultado dunha análise cruzada de DigCompEdu, AI Pioneers e o UNESCO AI Competency Framework for Teachers. En lugar de crear novas estruturas desde cero, seleccionáronse marcos existentes que xa abordan dimensións complementarias das competencias profesionais dos docentes na era da IA.
- O UNESCO AI Competency Framework for Teachers define os principios, os valores, os coñecementos e as destrezas críticas fundamentais que os docentes deberían desenvolver para comprender o papel da IA na educación e usala para mellorar o ensino e a aprendizaxe dun xeito ético, eficaz, seguro e responsable.
- DigCompEdu, que proporciona unha estrutura pedagóxica clara para as actividades profesionais dos docentes, é útil para conectar as competencias relacionadas coa IA coa práctica docente cotiá.
- AI Pioneers amplía DigCompEdu con competencias específicas de IA, o que o fai valioso para vincular a competencia dixital-pedagóxica con prácticas docentes concretas relacionadas coa IA.
- O DUA (UDL) e EntreComp achegaron perspectivas complementarias que reforzan a dimensión inclusiva e centrada no alumnado e contribúen aos aspectos de creatividade e innovación.
- 3.1 Dimensións
- 3.2 O marco de competencias DUAL.AI.TEACHer
- 3.3 Niveis de progresión e operadores
- 3.4 Obxectivos de aprendizaxe DUAL.AI.TEACHer
3.1 Dimensións
O marco DUAL.AI.TEACHer estrutúrase como unha matriz bidimensional completa que describe un total de 18 competencias clave, cada unha das cales xorde da intersección das dúas dimensións principais en torno ás que se organiza o marco. A dimensión horizontal define as principais áreas que caracterizan as prácticas de ensino e aprendizaxe e recolle a dimensión pedagóxica do marco. A dimensión vertical recolle os aspectos clave da IA e reflicte as facetas tecnolóxicas e éticas que implica a súa integración nos contextos educativos.
Esta estrutura permite que o marco vincule de maneira sistemática as competencias pedagóxicas cos coñecementos e as destrezas relacionados coa IA, de modo que cada competencia identificada reflicte tanto un obxectivo educativo como unha dimensión concreta da comprensión ou da aplicación da IA.
Dimensión horizontal do marco DUAL.AI.TEACHer
A dimensión horizontal do marco procede do marco DigCompEdu, que identifica as áreas clave que caracterizan as prácticas de ensino e aprendizaxe nos contornos dixitais. Estas áreas abranguen as actividades pedagóxicas fundamentais que levan a cabo os docentes, desde o compromiso profesional e a xestión dos recursos dixitais ata o deseño e o desenvolvemento de experiencias de aprendizaxe, a aplicación de estratexias de avaliación e o fomento da participación activa e das competencias dixitais do alumnado.
Tendo en conta o marco AI Pioneers, o marco DUAL.AI.TEACHer adopta esta dimensión para ancorar as competencias relacionadas coa IA nas prácticas pedagóxicas máis amplas que xa se recoñecen como esenciais para un ensino eficaz, aliñándoas con esas prácticas. A dimensión horizontal organízase nos seis campos seguintes:
-
Compromiso profesional: este campo céntrase no uso de recursos baseados en IA para as interaccións profesionais, como a comunicación, a colaboración e o desenvolvemento profesional, en relación cos diversos axentes implicados nos contextos institucionais.
-
Recursos dixitais: este campo céntrase na selección, creación, adaptación, uso, avaliación e intercambio responsables de recursos baseados en IA para a aprendizaxe.
-
Ensino e aprendizaxe: este campo céntrase na posible integración e na posterior xestión de recursos baseados en IA nos procesos de ensino e aprendizaxe.
-
Avaliación: esta área céntrase na posible integración de recursos baseados en IA nos procesos de avaliación educativa.
-
Empoderamento do alumnado: esta área céntrase no uso de recursos baseados en IA para apoiar e mellorar as estratexias de ensino e aprendizaxe centradas no alumnado.
-
Facilitación da competencia dixital (en IA) do alumnado: esta área céntrase nas competencias pedagóxicas necesarias para apoiar e orientar o alumnado no desenvolvemento da súa propia competencia dixital en IA.
Dimensión vertical do marco DUAL.AI.TEACHer
A dimensión vertical do marco procede do UNESCO AI Competency Framework for Teachers, que identifica orixinalmente cinco aspectos clave da competencia en IA relevantes para a práctica docente: mentalidade centrada no ser humano, ética da IA, fundamentos e aplicacións da IA, pedagoxía da IA e IA para o desenvolvemento profesional.
Para os efectos do marco DUAL.AI.TEACHer, estes cinco aspectos reducíronse a tres. Elimináronse dúas das áreas orixinais, a pedagoxía da IA e a IA para o desenvolvemento profesional, porque a dimensión horizontal xa contiña eses campos, aínda que nunha forma lixeiramente diferente. Ademais, a intersección entre a dimensión vertical e a horizontal xeraba competencias redundantes. Por iso, decidiuse excluílas do eixe vertical para evitar solapamentos e garantir a coherencia conceptual en toda a matriz.
A dimensión vertical articúlase nos tres aspectos seguintes:
-
Mentalidade centrada no ser humano: este aspecto refírese ao conxunto de valores e actitudes que os docentes deben ter presentes ao abordar as interaccións entre persoas e IA, de xeito que se prioricen as necesidades, o xuízo e o benestar das persoas.
-
Ética da IA: este aspecto describe os principios éticos fundamentais, as normativas, as políticas institucionais e as directrices prácticas que regulan o uso da IA e que os docentes deben comprender, aplicar na práctica diaria e axudar a adaptar ás necesidades e aos contextos educativos concretos.
-
Fundamentos e aplicacións da IA: este aspecto define os coñecementos conceptuais e as destrezas transferibles que os docentes necesitan para comprender como funciona a IA, así como para seleccionala, aplicala e adaptala de maneira creativa co fin de crear contornos de aprendizaxe que estean eficazmente apoiados por prácticas de ensino e aprendizaxe baseadas en IA.
Dos tres aspectos que se mantiveron, dous considéranse aspectos transversais da IA (mentalidade centrada no ser humano e ética da IA), xa que non pertencen a unha área temática concreta, senón que representan dimensións transversais que inflúen e impregnan todo o espectro de prácticas docentes, valores e conduta profesional relacionados coa IA. O terceiro aspecto (fundamentos e aplicacións da IA) considérase un aspecto da IA específico de contido, xa que se refire aos coñecementos conceptuais e ás destrezas técnicas específicas que os docentes deben adquirir para comprender, seleccionar e aplicar ferramentas de IA na súa práctica docente.
Fig. 1: "As dimensións do marco Dual.AI.TEACHer" (diagrama xerado con IA, OpenAI Codex)
3.2 O marco de competencias DUAL.AI.TEACHer
A intersección das dimensións horizontal e vertical da matriz dá lugar a un conxunto de dezaoito competencias, cada unha das cales representa un punto concreto de converxencia entre unha área pedagóxica e un aspecto da IA. Estas competencias definen o que os docentes deben saber, comprender e ser capaces de facer para integrar a IA na súa práctica docente de maneira eficaz e responsable, combinando as competencias pedagóxicas cos valores, a conciencia ética e os coñecementos técnicos que require un contorno educativo baseado na IA.
|
DUAL.AI |
Compromiso profesional |
Recursos dixitais |
Ensino e aprendizaxe |
Avaliación |
Empoderamento do alumnado |
Facilitación da competencia dixital (en IA) do alumnado |
|
Mentalidade centrada no ser humano |
Os docentes saben manter unha perspectiva centrada no ser humano ao usar a IA na comunicación profesional, no traballo en rede e no desenvolvemento institucional e profesional |
Os docentes saben garantir a supervisión humana e a capacidade de acción do alumnado nos procesos apoiados pola IA para seleccionar, crear e avaliar recursos dixitais. |
Os docentes saben manter a capacidade de acción do alumnado, as relacións humanas e o xuízo docente no centro do ensino e a aprendizaxe apoiados pola IA. |
Os docentes saben garantir a responsabilidade humana e a equidade nos procesos de avaliación asistidos pola IA |
Os docentes saben usar a IA para atender as diversas necesidades e estilos de aprendizaxe, situando a dignidade humana, a equidade e o dereito á educación no centro de toda práctica inclusiva |
Os docentes saben modelar e cultivar actitudes centradas no ser humano ante a IA como parte do desenvolvemento da competencia dixital (en IA) reflexiva do alumnado |
|
Ética da IA |
Os docentes saben aplicar principios éticos e coñecemento da normativa ao seu propio uso da IA na práctica profesional e nos contextos institucionais |
Os docentes saben identificar e mitigar os riscos éticos dos recursos de aprendizaxe xerados ou mellorados con IA. |
Os docentes saben integrar o razoamento ético nas decisións sobre se usar a IA, e como, nas estratexias de ensino e nas actividades de aprendizaxe |
Os docentes saben garantir que as prácticas de avaliación asistidas pola IA cumpran os estándares de equidade, transparencia e cumprimento legal, o que lles permite reflexionar sobre a retroalimentación e mellorar as súas prácticas de avaliación |
Os docentes saben abordar as dimensións éticas da personalización mediante IA, incluídos os riscos de inequidade, uso indebido dos datos e exclusión |
Os docentes saben educar o alumnado nun uso responsable, crítico e eticamente informado das tecnoloxías de IA |
|
Fundamentos e aplicacións da IA |
Os docentes saben aplicar coñecementos fundamentais sobre IA para fundamentar decisións profesionais, interactuar de forma crítica coas ferramentas de IA e liderar a formación profesional relacionada coa IA nos contextos institucionais |
Os docentes saben seleccionar e usar de forma crítica ferramentas de IA para crear, adaptar e mellorar recursos educativos dixitais, a partir dunha comprensión técnica dos sistemas de IA |
Os docentes saben aplicar a súa comprensión do funcionamento dos sistemas de IA para tomar decisións informadas e críticas sobre a integración da IA no ensino e a aprendizaxe, mellorando as súas propias prácticas docentes e os seus enfoques de deseño didáctico |
Os docentes saben aplicar coñecementos sobre IA para deseñar, implementar e avaliar prácticas de avaliación eficientes e equitativas apoiadas pola IA, e mellorar sistematicamente as súas prácticas de avaliación |
Os docentes saben seleccionar estratexias pedagóxicas e ferramentas de IA que favorezan a personalización e a inclusión, a partir dunha comprensión informada do seu funcionamento |
Os docentes saben desenvolver no alumnado a comprensión das tecnoloxías de IA e das súas implicacións sociais como parte do desenvolvemento da competencia en IA |
3.3 Niveis de progresión e operadores
Facer rastrexable o desenvolvemento das competencias
As 18 competencias clave do marco DUAL.AI.TEACHer son relativamente abstractas e proporcionan unha estrutura xeral do campo competencial. Para facilitar a autoavaliación ou a avaliación por parte doutras persoas e para trazar o desenvolvemento competencial individual, cada unha das competencias clave operacionalízase mediante obxectivos de aprendizaxe observables, diferenciados en tres niveis de progresión.
Os niveis baséanse nun dos modelos máis utilizados en educación: a taxonomía revisada de Bloom (Anderson & Krathwohl, 2001; Krathwohl, 2002). A súa idea central é sinxela: os procesos cognitivos desenvólvense desde lembrar e comprender, pasando por aplicar e analizar, ata avaliar e crear. O que cambia dun nivel a outro non é, polo tanto, o contido nin o tema, senón a profundidade cognitiva do pensamento e da acción que un docente pode demostrar con el.
Niveis de progresión e operadores
Esta profundidade cognitiva reflíctese na redacción dos obxectivos de aprendizaxe. Cada obxectivo constrúese arredor dun verbo (un operador) tomado directamente da taxonomía (por exemplo, recoñecer, implementar, criticar). O operador indica o que se espera que faga un docente nese nivel e fai que o obxectivo de aprendizaxe sexa concreto e observable.
|
Nivel |
Na práctica, os docentes saben... |
Procesos cognitivos (operadores) |
|
Nivel 1 Coñecemento orientativo |
desenvolver unha orientación profesional inicial aprendendo que é a IA, que pode facer e que está en xogo. Recoñecen e lembran conceptos e ferramentas clave da IA, poñen exemplos, clasifícanos e resumen coas súas propias palabras as principais oportunidades e riscos. |
Lembrar Comprensión básica (interpretar, exemplificar, clasificar, resumir) |
|
Nivel 2 Implementación reflexiva |
aplicar e avaliar de forma crítica prácticas relacionadas coa IA no seu propio ensino. Usan deliberadamente ferramentas de IA nas clases e na avaliación, explican e comparan diferentes enfoques e resultados, contrastan os resultados xerados pola IA co seu propio xuízo profesional e analizan os beneficios, as limitacións e os supostos subxacentes. |
Comprensión superior Aplicar (executar, implementar) Analizar (diferenciar, organizar, atribuír) Avaliar (comprobar, criticar) |
|
Nivel 3 Liderado transformador |
deseñar e seguir desenvolvendo de maneira responsable a práctica educativa relacionada coa IA, asumindo un papel de liderado máis alá da súa propia aula. Avalían as prácticas con IA segundo criterios pedagóxicos e éticos, crean novos enfoques apoiados pola IA e apoian os seus colegas e a súa institución no uso responsable da IA. |
Crear (xerar, planificar, producir) |
A lóxica dos niveis
Os niveis constrúense progresivamente uns sobre outros. Cada nivel superior apóiase nos procesos cognitivos dos niveis inferiores. Non obstante, seguindo a Krathwohl (2002), trátase dunha xerarquía de complexidade crecente e non dun conxunto de etapas estritamente separadas. As categorías veciñas poden solaparse e os límites entre niveis son difusos máis que nítidos.
Mentres que o nivel 1 proporciona a base necesaria e o nivel 3 representa un papel ampliado na innovación e no liderado profesional, o nivel 2 constitúe a dimensión obxectivo principal para os docentes. Todos os docentes deberían ser capaces de integrar a IA de forma intencionada na súa propia práctica, valorar os seus resultados co seu xuízo profesional e reflexionar de forma crítica sobre os seus beneficios pedagóxicos, as súas limitacións e os supostos subxacentes. Por iso, o nivel 2 describe o nivel de competencia necesario para unha práctica docente informada, responsable e reflexiva nun contorno educativo influído pola IA.
3.4 Obxectivos de aprendizaxe DUAL.AI.TEACHer
Para cada unha das dezaoito competencias identificadas definiuse un conxunto de tres obxectivos de aprendizaxe específicos (a–c) co fin de traducir a competencia en resultados concretos e prácticos. Estes obxectivos de aprendizaxe especifican os coñecementos, as destrezas e as actitudes que se espera que os docentes desenvolvan para acadar a competencia correspondente, e ofrecen unha descrición máis detallada e práctica do que implica, na práctica, dominar esa competencia.
Fig. 1: "Orientarse nos obxectivos de aprendizaxe" (diagrama xerado con IA, OpenAI Codex)
Ao desagregar cada competencia en obxectivos de aprendizaxe claramente definidos en distintos niveis, o marco DUAL.AI.TEACHer facilita a súa aplicación práctica no desenvolvemento profesional, no deseño de formacións e na autoavaliación, e ofrece aos docentes un modelo concreto para construír e demostrar progresivamente as súas competencias relacionadas coa IA.
Nivel 1 – Coñecemento orientativo
|
NIVEL 1 |
Compromiso profesional |
Recursos dixitais |
Ensino e aprendizaxe |
Avaliación |
Empoderamento do alumnado |
Facilitación da competencia dixital (en IA) do alumnado |
|
Mentalidade centrada no ser humano |
HM-PE-1aOs docentes saben recoñecer casos de uso habituais da IA na comunicación profesional e no traballo en rede, así como as situacións nas que o xuízo, a presenza ou a construción de relacións humanas deben ter prioridade. HM-PE-1bOs docentes saben recoñecer as súas propias necesidades de aprendizaxe relacionadas coa IA e as ferramentas que apoian o seu desenvolvemento profesional continuo. HM-PE-1cOs docentes saben resumir como se usa a IA na súa institución para a implicación dos axentes educativos e o desenvolvemento organizativo, incluídas as oportunidades e os riscos que xera para a capacidade de acción humana, a inclusión e os valores educativos. |
HM-DR-1aOs docentes saben resumir como as ferramentas de IA poden apoiar a selección, a creación, a personalización e a xestión de recursos dixitais, incluído que pasos requiren supervisión humana e xuízo pedagóxico. HM-DR-1bOs docentes saben recoñecer criterios de calidade habituais para materiais de aprendizaxe xerados ou mellorados con IA, incluídos os indicadores que sinalan cando un recurso necesita revisión humana. HM-DR-1cOs docentes saben interpretar como a capacidade de acción e a autonomía do alumnado poden preservarse ou verse minadas por recursos xerados ou personalizados con IA, incluído cando o alumnado debe participar nas decisións sobre o uso dos recursos. |
HM-TL-1aOs docentes saben recoñecer, entre as distintas formas de usar a IA no ensino, que decisións pedagóxicas deben permanecer en mans humanas. HM-TL-1bOs docentes saben recoñecer situacións en clases apoiadas pola IA nas que a capacidade de acción do alumnado, a interacción humana ou a relación entre docente e alumnado poderían reforzarse ou debilitarse, así como os indicadores dun uso pedagóxico significativo da IA. HM-TL-1cOs docentes saben clasificar o uso da IA no ensino segundo apoie a toma de decisións pedagóxicas ou a substitúa, e as súas implicacións para a rendición de contas e a calidade da aprendizaxe. |
HM-A-1aOs docentes saben recoñecer, entre os usos da IA na avaliación, que decisións avaliativas deben seguir sendo responsabilidade humana. HM-A-1bOs docentes saben recoñecer riscos habituais da avaliación asistida pola IA para a equidade, a transparencia e o benestar do alumnado, incluídos os sinais de que é necesaria unha revisión humana dos resultados xerados pola IA. HM-A-1cOs docentes saben clasificar a IA na avaliación segundo sexa un apoio ao xuízo docente ou un substituto del, e as súas implicacións para a rendición de contas e a confianza do alumnado. |
HM-EL-1aOs docentes saben recoñecer as formas en que as ferramentas de IA poden apoiar a un alumnado diverso e que necesidades do alumnado poden e non poden atender. HM-EL-1bOs docentes saben lembrar riscos habituais da diferenciación apoiada pola IA para a inclusión e a equidade, incluídos os sinais de que unha ferramenta de IA está a restrinxir, en lugar de ampliar, as oportunidades dun alumno. HM-EL-1cOs docentes saben interpretar como se aplican a dignidade humana, a equidade e o dereito á educación ao uso da IA nas aulas inclusivas, incluído cando a capacidade de acción e o sentimento de pertenza do alumnado deben ter prioridade sobre a eficiencia ou a estandarización. |
HM-FC-1aOs docentes saben recoñecer o que significa modelar ante o alumnado unha relación coa IA centrada no ser humano e criticamente informada, incluído como as súas propias prácticas e afirmacións transmiten actitudes sobre a IA. HM-FC-1bOs docentes saben clasificar as disposicións que apoian a competencia reflexiva en IA do alumnado e as situacións de aula nas que se poden cultivar. HM-FC-1cOs docentes saben recoñecer a diferenza, no seu propio ensino sobre a IA, entre transmitir coñecementos e cultivar actitudes centradas no ser humano, e as súas implicacións para o seu papel como docentes. |
|
Ética da IA |
EI-PE-1aOs docentes saben lembrar os principios éticos clave que se aplican ao seu propio uso profesional da IA, así como a relevancia de cada principio nun contexto profesional. EI-PE-1bOs docentes saben recoñecer os marcos legais e normativos que rexen o uso da IA na comunicación, a colaboración e o desenvolvemento profesionais. EI-PE-1cOs docentes saben recoñecer situacións da súa práctica profesional nas que está en xogo un principio ético ou un requisito normativo. |
EI-DR-1aOs docentes saben lembrar riscos éticos habituais dos recursos de aprendizaxe xerados ou mellorados con IA, así como os seus efectos no alumnado. EI-DR-1bOs docentes saben recoñecer os marcos legais e normativos relevantes para os recursos xerados con IA e cando se aplican. EI-DR-1cOs docentes saben clasificar as fontes de riscos éticos derivadas de nesgos, inexactitudes ou dunha autoría inadecuada da IA nun recurso de aprendizaxe dado. |
EI-TL-1aOs docentes saben lembrar os principios éticos relevantes para o uso da IA no ensino e a aprendizaxe, incluídas as súas implicacións para as decisións didácticas. EI-TL-1bOs docentes saben recoñecer cuestións éticas específicas da IA nas aulas e cando xorden nun escenario de ensino. EI-TL-1cOs docentes saben resumir os pasos dun proceso de razoamento ético para decidir se usar a IA nunha clase, e como (decisións baseadas en principios fronte á adopción acrítica ou ao rexeitamento por defecto). |
EI-A-1aOs docentes saben lembrar os principais riscos para a equidade da avaliación asistida pola IA e como pode afectar cada un deles ao alumnado. EI-A-1bOs docentes saben recoñecer as obrigas de transparencia na avaliación asistida pola IA, como a divulgación da intervención da IA, a explicación dos resultados e a posibilidade de que o alumnado impugne as decisións ou solicite a súa revisión humana. EI-A-1cOs docentes saben interpretar por que a avaliación educativa se considera de alto risco segundo os marcos legais e normativos que se aplican á IA na avaliación. |
EI-EL-1aOs docentes saben lembrar os principais riscos éticos da personalización baseada en IA e como pode afectar cada un deles ao alumnado. EI-EL-1bOs docentes saben clasificar os tipos de datos do alumnado que usa a personalización con IA e o seu grao de sensibilidade. EI-EL-1cOs docentes saben interpretar por que a IA educativa personalizada se considera de alto risco segundo os marcos legais e baseados en dereitos. |
EI-FC-1aOs docentes saben lembrar cales son as cuestións éticas clave que suscita a IA e que son relevantes para o alumnado, incluídas as implicacións ambientais e para a privacidade. EI-FC-1bOs docentes saben clasificar que cuestións éticas corresponden a cada etapa educativa, de maneira adecuada á idade e ao contexto. EI-FC-1cOs docentes saben interpretar usos eticamente problemáticos da IA por parte do alumnado e por que cada un deles é unha cuestión ética e non só unha infracción de normas. |
|
Fundamentos e aplicacións da IA |
AF-PE-1aOs docentes saben resumir os conceptos básicos do funcionamento dos sistemas de IA actuais e que ferramentas de IA habituais se usan na práctica educativa profesional. AF-PE-1bOs docentes saben exemplificar criterios relevantes para avaliar unha ferramenta de IA para unha tarefa profesional. AF-PE-1cOs docentes saben interpretar por que as limitacións dunha ferramenta de IA a converten na opción equivocada en situacións habituais do seu traballo profesional. |
AF-DR-1aOs docentes saben resumir os conceptos básicos do funcionamento dos principais tipos de ferramentas de IA usadas para crear recursos, achegando exemplos correspondentes. AF-DR-1bOs docentes saben clasificar a fiabilidade dos resultados do tipo de ferramenta seleccionado para as súas tarefas, incluídos os erros evitables. AF-DR-1cOs docentes saben lembrar criterios técnicos para seleccionar unha ferramenta de IA para recursos e o que implica cada un deles. |
AF-TL-1aOs docentes saben resumir os conceptos básicos do funcionamento dos principais tipos de sistemas de IA usados no ensino, achegando os exemplos correspondentes. AF-TL-1bOs docentes saben clasificar a fiabilidade dos resultados do tipo de ferramenta seleccionado para o seu contexto de aula, incluídos os erros evitables. AF-TL-1cOs docentes saben interpretar como a comprensión técnica fundamenta decisións realistas sobre se integrar a IA nunha clase, cando e como. |
AF-A-1aOs docentes saben resumir os conceptos básicos do funcionamento dos principais tipos de sistemas de IA usados na avaliación, achegando exemplos típicos de cada un. AF-A-1bOs docentes saben clasificar o que mide realmente cada tipo de ferramenta de avaliación, o que non é capaz de medir e en que situacións tende a fallar. AF-A-1cOs docentes saben exemplificar por que paga a pena formular determinadas preguntas técnicas sobre unha ferramenta de avaliación con IA. |
AF-EL-1aOs docentes saben resumir os conceptos básicos do funcionamento dos principais tipos de IA usados para a personalización e a inclusión, incluídos exemplos típicos. AF-EL-1bOs docentes saben clasificar o que cada tipo de ferramenta pode e non pode facer de maneira fiable, así como os ámbitos nos que é probable que o seu rendemento falle con determinados grupos de alumnado. AF-EL-1cOs docentes saben clasificar o que unha ferramenta de IA afirma medir ou facer fronte ao que realmente mide ou fai, incluído por que esta distinción é importante para a inclusión. |
AF-FC-1aOs docentes saben resumir os conceptos básicos da IA que o alumnado debería comprender, incluídos exemplos adecuados á idade. AF-FC-1bOs docentes saben recoñecer os límites técnicos dos sistemas de IA actuais que o alumnado necesita comprender. AF-FC-1cOs docentes saben interpretar as destrezas prácticas en IA que o alumnado debería desenvolver e como é o dominio de cada unha nunha etapa educativa determinada. |
Nivel 2 – Implementación reflexiva
|
NIVEL 2 |
Compromiso profesional |
Recursos dixitais |
Ensino e aprendizaxe |
Avaliación |
Empoderamento do alumnado |
Facilitación da competencia dixital (en IA) do alumnado |
|
Mentalidade centrada no ser humano |
HM-PE-2aOs docentes saben diferenciar, en situacións concretas de comunicación e traballo en rede mediadas pola IA na súa propia práctica, cando usar, adaptar ou renunciar á IA en función de criterios centrados no ser humano. HM-PE-2bOs docentes saben organizar un plan persoal de desenvolvemento profesional apoiado pola IA que integre ferramentas de IA nas súas rutinas de aprendizaxe e salvagarde ao mesmo tempo o seu crecemento, a súa autonomía e a colaboración entre iguais. HM-PE-2cOs docentes saben explicar principios centrados no ser humano en debates institucionais ou grupos de traballo sobre IA, propoñendo axustes nos procedementos, nas políticas ou nas prácticas de comunicación relacionados coa IA. |
HM-DR-2aOs docentes saben implementar recursos xerados ou mellorados con IA no seu contexto docente, de acordo con criterios pedagóxicos e centrados no ser humano. HM-DR-2bOs docentes saben comparar ferramentas baseadas en IA para crear e seleccionar recursos dixitais co fin de escoller a máis axeitada para un propósito didáctico concreto. HM-DR-2cOs docentes saben implementar formas de implicar o alumnado na avaliación e no uso de recursos mellorados con IA que reforcen a capacidade de acción do alumnado e a calidade pedagóxica. |
HM-TL-2aOs docentes saben implementar clases apoiadas pola IA nas que o seu propio xuízo pedagóxico guíe cando, como e por que se usa a IA, preservando a capacidade de acción do alumnado e a interacción humana. HM-TL-2bOs docentes saben explicar o impacto do uso da IA na interacción na aula, na participación e nos procesos de aprendizaxe, salvagardando mediante estratexias didácticas unhas interaccións significativas entre docente e alumnado e as relacións entre iguais. HM-TL-2cOs docentes saben implementar formas de configurar como se usa a IA nas clases e de que maneira isto reforza a capacidade de acción do alumnado e a calidade pedagóxica. |
HM-A-2aOs docentes saben implementar ferramentas de avaliación asistidas pola IA na súa propia práctica, baseando a decisión avaliativa final nunha lectura crítica dos resultados das ferramentas e en criterios pedagóxicos e centrados no ser humano. HM-A-2bOs docentes saben comprobar se as cualificacións, as analíticas ou a retroalimentación xeradas pola IA son xustas, precisas e coherentes cos obxectivos de aprendizaxe, axustando as prácticas de avaliación para salvagardar a equidade e un apoio significativo ao alumnado. HM-A-2cOs docentes saben explicar ao alumnado e a outros axentes educativos como se usou a IA nun proceso de avaliación e o papel do xuízo humano no resultado final, dun xeito que preserve a confianza e a capacidade de acción do alumnado. |
HM-EL-2aOs docentes saben implementar ferramentas de IA para apoiar alumnado con diferentes capacidades, procedencias e preferencias, baseando as decisións na equidade, na dignidade e nunha pedagoxía inclusiva. HM-EL-2bOs docentes saben explicar como a diferenciación apoiada pola IA afecta á participación, á autonomía e ao sentimento de pertenza do alumnado na súa propia práctica, salvagardando a inclusión e unha aprendizaxe significativa para todo o alumnado. HM-EL-2cOs docentes saben implementar formas de implicar o alumnado e, cando proceda, as familias ou o persoal de apoio nas decisións sobre a personalización apoiada pola IA, reforzando a capacidade de acción do alumnado, a confianza e a equidade educativa. |
HM-FC-2aOs docentes saben executar prácticas de IA centradas no ser humano na súa propia práctica visible, baseando as decisións en obxectivos educativos e de cidadanía. HM-FC-2bOs docentes saben implementar situacións de aprendizaxe que inviten o alumnado a reflexionar sobre as súas propias actitudes, a súa capacidade de acción e as súas responsabilidades en relación coa IA, reforzando ao mesmo tempo a súa implicación crítica. HM-FC-2cOs docentes saben organizar diálogos co alumnado sobre o papel da IA nas súas vidas, nos centros educativos e na sociedade, que contribúan a unha capacidade de acción informada e a unha participación responsable nun mundo impregnado pola IA. |
|
Ética da IA |
EI-PE-2aOs docentes saben implementar principios éticos e requisitos normativos en decisións concretas sobre o seu propio uso profesional da IA, xustificadas en relación coa integridade, a transparencia, a rendición de contas e a sustentabilidade. EI-PE-2bOs docentes saben inferir respostas baseadas en principios a dilemas éticos que xorden no compromiso profesional mediado pola IA. EI-PE-2cOs docentes saben explicar as normas institucionais sobre IA, as prácticas eticamente fundamentadas e como a súa propia conduta contribúe a unha cultura profesional fiable. |
EI-DR-2aOs docentes saben diferenciar, mediante criterios estruturados, que riscos éticos están presentes nos recursos xerados ou mellorados con IA da súa propia práctica e que gravidade ten cada un. EI-DR-2bOs docentes saben implementar estratexias concretas para mitigar os riscos derivados dos recursos xerados con IA. EI-DR-2cOs docentes saben explicar con transparencia ao alumnado e aos colegas a intervención da IA e os riscos residuais dun recurso, dun xeito que reforce a confianza e apoie a aprendizaxe. |
EI-TL-2aOs docentes saben implementar principios éticos en decisións concretas sobre o uso da IA no seu propio ensino, xustificadas en termos de beneficio pedagóxico e risco ético. EI-TL-2bOs docentes saben inferir respostas baseadas en principios e defendibles a dilemas éticos relacionados coa IA no ensino. EI-TL-2cOs docentes saben explicar ao alumnado e aos colegas o razoamento ético que hai detrás das súas decisións didácticas relacionadas coa IA, dun xeito que configure a cultura e a confianza na aula. |
EI-A-2aOs docentes saben criticar as ferramentas e os resultados de avaliación asistidos pola IA da súa propia práctica segundo estándares de equidade, transparencia e cumprimento legal, e axustar a súa práctica en consecuencia. EI-A-2bOs docentes saben implementar prácticas de transparencia na súa propia avaliación, reforzando ao mesmo tempo a confianza e a comprensión do alumnado. EI-A-2cOs docentes saben inferir os cambios necesarios na súa práctica avaliativa a partir da retroalimentación asistida pola IA para garantir a equidade. |
EI-EL-2aOs docentes saben criticar as ferramentas e as prácticas de personalización baseadas en IA do seu propio contexto en canto aos riscos de uso indebido dos datos, discriminación e restrición curricular. EI-EL-2bOs docentes saben implementar salvagardas concretas na súa propia práctica de personalización que protexan o alumnado. EI-EL-2cOs docentes saben explicar con transparencia ao alumnado e ás familias como a IA personaliza a aprendizaxe, que datos se usan e que dereitos ten o alumnado, reforzando a confianza e a equidade. |
EI-FC-2aOs docentes saben implementar actividades de aprendizaxe que desenvolvan o razoamento ético do alumnado sobre a IA, xustificadas polas decisións metodolóxicas. EI-FC-2bOs docentes saben inferir deseños que axuden o alumnado a ponderar valores en conflito, partindo dos supostos que se desprenden do razoamento ético que demostra ao usar a IA. EI-FC-2cOs docentes saben inferir oportunidades de aprendizaxe no uso eticamente cuestionable da IA por parte do alumnado. |
|
Fundamentos e aplicacións da IA |
AF-PE-2aOs docentes saben comparar ferramentas de IA para as súas propias tarefas profesionais, usando coñecementos fundamentais sobre IA para seleccionar ferramentas segundo as súas capacidades e limitacións técnicas. AF-PE-2bOs docentes saben implementar axustes no seu uso das ferramentas de IA que reflictan como funciona realmente o sistema subxacente e melloren a calidade dos resultados. AF-PE-2cOs docentes saben explicar aos colegas conceptos técnicos sobre ferramentas de IA nunha linguaxe accesible, contribuíndo a un diálogo colexial informado sobre a IA na práctica profesional. |
AF-DR-2aOs docentes saben comparar ferramentas de IA para tarefas concretas de creación de recursos na súa propia práctica, co fin de seleccionar ferramentas segundo as súas capacidades e limitacións técnicas. AF-DR-2bOs docentes saben implementar estratexias de formulación de instrucións (prompting), iteración e mellora para obter recursos utilizables xerados con IA. AF-DR-2cOs docentes saben explicar aos colegas cando unha ferramenta debería substituírse por outra ferramenta, outro enfoque ou un recurso sen IA. |
AF-TL-2aOs docentes saben comparar ferramentas de IA para fins concretos de ensino e aprendizaxe na súa propia práctica, co fin de seleccionar ferramentas segundo as súas capacidades e limitacións técnicas. AF-TL-2bOs docentes saben organizar elementos da clase que integren o uso da IA con funcións pedagóxicas claras e estratexias para verificar os resultados. AF-TL-2cOs docentes saben implementar axustes nos seus enfoques de deseño didáctico e no seu uso das ferramentas de IA en función do seu rendemento técnico. |
AF-A-2aOs docentes saben comparar ferramentas de IA para tarefas concretas de avaliación na súa propia práctica, segundo as capacidades técnicas, os límites e a fiabilidade da ferramenta. AF-A-2bOs docentes saben implementar fluxos de traballo de avaliación que combinen os resultados da IA cunha revisión humana estruturada, recoñecendo cando un resultado da IA é demasiado pouco fiable. AF-A-2cOs docentes saben implementar melloras no seu uso das ferramentas de avaliación con IA en función do seu rendemento técnico. |
AF-EL-2aOs docentes saben comparar ferramentas de IA tendo en conta as súas capacidades técnicas e o seu rendemento para a personalización, a accesibilidade e a inclusión do alumnado concreto implicado. AF-EL-2bOs docentes saben implementar configuracións personalizadas de ferramentas de IA para un uso inclusivo, centradas no alumnado que máis o necesita. AF-EL-2cOs docentes saben diferenciar como funcionan realmente as ferramentas de IA cos distintos alumnos da súa práctica, cambiando de ferramenta ou combinando a IA con alternativas sen IA. |
AF-FC-2aOs docentes saben organizar actividades de aprendizaxe que desenvolvan a comprensión conceptual do alumnado sobre como funciona a IA. AF-FC-2bOs docentes saben implementar orientacións que axuden o alumnado a desenvolver destrezas prácticas en IA, adaptando as tarefas aos coñecementos previos do alumnado e ás ferramentas de IA dispoñibles. AF-FC-2cOs docentes saben explicar as implicacións sociais da IA desde unha perspectiva técnica e as formas en que o alumnado pode implicarse nelas. |
Nivel 3 – Liderado transformador
|
NIVEL 3 |
Compromiso profesional |
Recursos dixitais |
Ensino e aprendizaxe |
Avaliación |
Empoderamento do alumnado |
Facilitación da competencia dixital (en IA) do alumnado |
|
Mentalidade centrada no ser humano |
HM-PE-3aOs docentes saben planificar novas prácticas centradas no ser humano para a comunicación profesional e o traballo en rede mediados pola IA dentro do seu equipo ou institución, modelándoas e orientando os colegas no seu uso. HM-PE-3bOs docentes saben xerar formatos innovadores de aprendizaxe profesional apoiada pola IA que reforcen a autodirección e o crecemento profesional colectivo en toda a comunidade educativa. HM-PE-3cOs docentes saben planificar procesos de cambio institucional que integren un uso da IA centrado no ser humano no compromiso profesional e inflúan na cultura da súa organización. |
HM-DR-3aOs docentes saben planificar fluxos de traballo para a creación e a curaduría de recursos dixitais apoiadas pola IA que integren como práctica habitual a supervisión humana, a voz do alumnado e a responsabilidade pedagóxica, e compartilos cos colegas. HM-DR-3bOs docentes saben xerar criterios de calidade, protocolos de revisión ou documentos de orientación para recursos mellorados con IA e difundilos no seu equipo, centro ou comunidade profesional máis ampla. HM-DR-3cOs docentes saben planificar prácticas colaborativas que transformen o modo en que se producen, comparten e melloran os recursos dixitais mellorados con IA en toda a comunidade educativa. |
HM-TL-3aOs docentes saben xerar enfoques didácticos innovadores apoiados pola IA que sitúen explicitamente no centro a capacidade de acción do alumnado, as relacións humanas e o xuízo docente, probándoos e compartindo os resultados cos colegas. HM-TL-3bOs docentes saben xerar principios pedagóxicos e producir os correspondentes formatos de clase ou protocolos de aula para un uso da IA centrado no ser humano no ensino e a aprendizaxe, e difundilos no seu equipo ou comunidade profesional. HM-TL-3cOs docentes saben planificar un desenvolvemento colaborativo da práctica que transforme o modo en que se usa a IA no ensino e a aprendizaxe no seu centro ou nun contexto educativo máis amplo. |
HM-A-3aOs docentes saben planificar prácticas de avaliación asistidas pola IA que salvagarden explicitamente a responsabilidade humana, a equidade e a finalidade pedagóxica, e compartir eses deseños cos colegas. HM-A-3bOs docentes saben xerar principios, protocolos de revisión ou orientacións para o uso responsable da IA na avaliación no seu equipo, centro ou comunidade profesional máis ampla. HM-A-3cOs docentes saben planificar o desenvolvemento colaborativo de prácticas de avaliación apoiadas pola IA que transformen o modo en que se realiza a avaliación no seu contexto educativo. |
HM-EL-3aOs docentes saben xerar contornos de aprendizaxe inclusivos apoiados pola IA que sitúen explicitamente no centro a dignidade, a equidade e a capacidade de acción de grupos diversos de alumnado, e compartir eses deseños cos colegas. HM-EL-3bOs docentes saben xerar principios de práctica inclusiva, listas de comprobación de accesibilidade ou protocolos de diferenciación para o uso da IA no seu equipo, centro ou comunidade profesional máis ampla. HM-EL-3cOs docentes saben planificar iniciativas colaborativas que transformen o modo en que se usa a IA para avanzar na equidade e no dereito á educación no seu contexto. |
HM-FC-3aOs docentes saben xerar enfoques de aula que modelen e cultiven explicitamente actitudes centradas no ser humano ante a IA en distintas materias ou cursos, probándoos e compartíndoos cos colegas. HM-FC-3bOs docentes saben xerar principios, rituais de aula ou formatos pedagóxicos para fomentar no alumnado unha cidadanía crítica ante a IA, e difundilos no seu equipo ou comunidade profesional. HM-FC-3cOs docentes saben planificar iniciativas colaborativas que transformen o modo en que se cultivan no seu contexto educativo as disposicións do alumnado cara a unha IA centrada no ser humano. |
|
Ética da IA |
EI-PE-3aOs docentes saben xerar directrices éticas, axudas para a toma de decisións ou códigos de boas prácticas para o uso da IA no compromiso profesional, e compartilos no seu equipo ou institución. EI-PE-3bOs docentes saben planificar mecanismos institucionais de revisión ou de rendición de contas que reforcen o cumprimento ético e normativo no uso profesional da IA. EI-PE-3cOs docentes saben planificar o desenvolvemento de normas éticas compartidas e prácticas responsables de IA na súa organización educativa, configurando unha cultura na que o uso da IA se basee en principios e sexa transparente e responsable. |
EI-DR-3aOs docentes saben producir protocolos de revisión ou listas de comprobación de riscos, ou planificar fluxos de traballo de mitigación, para recursos de aprendizaxe xerados con IA, e compartilos cos colegas. EI-DR-3bOs docentes saben planificar prácticas de equipo ou de departamento que convertan a identificación e a mitigación de riscos nunha parte rutineira do desenvolvemento e da curaduría de recursos. EI-DR-3cOs docentes saben planificar iniciativas colaborativas que transformen o modo en que se xestionan os riscos éticos dos recursos xerados con IA no seu contexto educativo. |
EI-TL-3aOs docentes saben xerar axudas estruturadas para a toma de decisións éticas sobre o uso da IA no ensino e a aprendizaxe, e compartilas cos colegas. EI-TL-3bOs docentes saben planificar prácticas de aula ou de departamento que convertan o razoamento ético sobre a IA nunha parte rutineira da planificación didáctica, e difundilas na súa comunidade profesional. EI-TL-3cOs docentes saben planificar un traballo colaborativo que transforme o modo en que se integra o razoamento ético no ensino apoiado pola IA no seu contexto educativo. |
EI-A-3aOs docentes saben producir protocolos de comprobación da equidade, da transparencia e do cumprimento normativo para a avaliación asistida pola IA no seu contexto, e compartilos cos colegas. EI-A-3bOs docentes saben planificar rutinas de reflexión estruturadas que convertan a retroalimentación da avaliación nunha mellora sistemática da práctica. EI-A-3cOs docentes saben planificar iniciativas colaborativas que transformen o modo en que se garanten a equidade, a transparencia e o cumprimento legal na avaliación asistida pola IA no seu contexto educativo. |
EI-EL-3aOs docentes saben producir protocolos de revisión ética, listas de comprobación de datos ou marcos de salvagarda para a personalización baseada en IA no seu contexto, e compartilos cos colegas. EI-EL-3bOs docentes saben planificar prácticas de equipo ou de centro que convertan a identificación de riscos, a minimización de datos e a revisión humana en elementos rutineiros do uso personalizado da IA. EI-EL-3cOs docentes saben planificar iniciativas colaborativas que transformen o modo en que se xestionan os riscos éticos da personalización con IA no seu contexto educativo. |
EI-FC-3aOs docentes saben planificar secuencias de aprendizaxe máis longas, formatos de proxecto ou unidades interdisciplinares que desenvolvan sistematicamente o razoamento ético do alumnado sobre a IA e a súa responsabilidade ambiental. EI-FC-3bOs docentes saben xerar marcos, vocabularios ou rutinas adecuados á idade para cultivar a capacidade de acción ética do alumnado en relación coa IA. EI-FC-3cOs docentes saben planificar iniciativas colaborativas que transformen o modo en que se desenvolve a capacidade de acción ética do alumnado en relación coa IA no seu contexto educativo. |
|
Fundamentos e aplicacións da IA |
AF-PE-3aOs docentes saben planificar procedementos de avaliación, marcos de selección de ferramentas ou materiais de iniciación que axuden os colegas a aplicar coñecementos fundamentais sobre IA ás decisións profesionais, e compartilos na institución. AF-PE-3bOs docentes saben xerar formatos de aprendizaxe profesional relacionados coa IA que desenvolvan a alfabetización en IA no seu equipo ou centro. AF-PE-3cOs docentes saben xerar accións institucionais de capacitación en IA que transformen o modo en que os coñecementos fundamentais sobre IA fundamentan a práctica no seu contexto educativo. |
AF-DR-3aOs docentes saben planificar fluxos de traballo técnicos ou documentos de orientación para a creación de recursos apoiada pola IA e compartilos cos colegas. AF-DR-3bOs docentes saben xerar usos novos de ferramentas de IA para recursos que aproveiten as súas capacidades reais e non a simple novidade, probándoos e difundindo os resultados na súa comunidade profesional. AF-DR-3cOs docentes saben planificar accións de capacitación sobre ferramentas de IA para o deseño de recursos que transformen o modo en que se usa a IA para os recursos educativos no seu contexto. |
AF-TL-3aOs docentes saben xerar formatos didácticos tecnicamente fundamentados ou producir modelos de clase para un ensino que integre a IA, e compartilos cos colegas. AF-TL-3bOs docentes saben xerar novos enfoques didácticos apoiados pola IA que aproveiten as capacidades reais dos sistemas de IA actuais, probándoos e difundindo os resultados na súa comunidade profesional. AF-TL-3cOs docentes saben planificar accións de capacitación sobre a IA no ensino e a aprendizaxe que transformen o modo en que os coñecementos fundamentais sobre IA configuran o deseño didáctico no seu contexto educativo. |
AF-A-3aOs docentes saben planificar protocolos de avaliación técnica, rutinas de validación de ferramentas ou modelos de fluxo de traballo para a avaliación apoiada pola IA no seu contexto, e compartilos cos colegas. AF-A-3bOs docentes saben planificar prácticas sistemáticas para facer seguimento e mellorar o rendemento técnico das ferramentas de avaliación con IA, e difundilas no seu equipo ou centro. AF-A-3cOs docentes saben planificar accións de capacitación sobre a IA na avaliación que transformen o modo en que os coñecementos fundamentais sobre IA configuran a práctica avaliativa no seu contexto educativo. |
AF-EL-3aOs docentes saben xerar orientacións técnicas, marcos de selección de ferramentas ou modelos de configuración para un uso inclusivo da IA no seu contexto, e compartilos cos colegas. AF-EL-3bOs docentes saben xerar usos novos de ferramentas de IA para a personalización e a accesibilidade baseados nunha comprensión realista do que os sistemas actuais poden e non poden facer, probándoos e difundindo os resultados na súa comunidade profesional. AF-EL-3cOs docentes saben planificar accións de capacitación sobre a IA para a inclusión que transformen o modo en que os coñecementos fundamentais sobre IA configuran a práctica inclusiva no seu contexto educativo. |
AF-FC-3aOs docentes saben planificar secuencias de aprendizaxe máis longas, formatos de proxecto ou unidades interdisciplinares que desenvolvan sistematicamente a alfabetización técnica en IA do alumnado, e compartilos cos colegas. AF-FC-3bOs docentes saben producir recursos pedagóxicos, analoxías ou formatos de actividade adecuados á idade para ensinar os fundamentos da IA e as destrezas prácticas en IA, e difundilos no seu equipo ou comunidade profesional. AF-FC-3cOs docentes saben planificar iniciativas colaborativas que transformen o modo en que se desenvolve a competencia técnica en IA do alumnado no seu contexto educativo. |